خصوصیات فیتوشیمیایی و بیولوژیکی اسانس دو گونه مرزه ایرانی (Satureja khuzistanica , Satureja rechingeri)

خصوصیات فیتوشیمیایی و بیولوژیکی اسانس دو گونه مرزه ایرانی (Satureja khuzistanica , Satureja rechingeri) فهرست مطالب عنوان شماره صفحه  فهرست شکل‌ها.............................................. ذ فهرست نمودار‌ها........................................... ر فهرست جدول‌ها................................................................................................................... ز چکیده .................................................................................................................................. س  فصل اول: کلیات تحقیق 1- مقدمه:................................................... 1 1-1- تاریخچه گیاهان دارویی:.. 1 1-2- تفاوت بین گیاهان دارویی، داروهای گیاهی و شیمیایی: 2 1-2-1- ارجحیت گیاهان دارویی:.. 2 1-3- تیره نعناعیان:.. 3 1-3-1- مواد موثره:.. 4 1-4- جنسمرزه:.. 5 1-4-1- گونه‌های موجود در ایران:.. 6 1-4-2- مرزه خوزستانی:.. 6 1-4-3- مرزه رشینگری:.. 7 1-4-4- مواد موثره جنس مرزه:.. 5 1-4-5- خواص دارویی جنس مرزه:.. 6 1-5- طبقه بندی گیاهان دارویی:.. 8 1-5-1- طبقه بندی براساس ماده موثره:.. 9 1-5-1-1-آلکالوئیدها:.. 10 1-5-1-2- گلیگوزیدها:.. 11 1-5-1-3- روغن‌های فرار(اسانس‌ها):.. 12 1-5-1-4- مواد تلخ:.. 14 1-5-1-5- فلاون‌ها و فلاونوئیدها:.. 14 1-5-1-6-موسیلاژ:.. 15 1-5-1-7- ساپونین‌ها:.. 15 1-5-1-8- اسید سیلیسیک:.. 16 1-5-1-9- تانن‌ها:.. 16 1-5-2- عملکرد و نقش متابولیت‌های ثانویه:.. 17 1-6- معرفی برخی از باکتری‌های بیماری‌زای انسانی:.. 18 1-6-1- Escherichiacoli :.. 18 1-6-2- Staphylococcusaureus:.. 19 1-6-3- Staphylococcusepidermidis :.. 19 1-6-4- Bacilluscereus :.. 19 1-6-5- Candidaalbicans :.. 20  فصل دوم: مروری بر پژوهش‌ها 2-1- مروری بر پژوهش‌های انجام شده روی مواد موثره گونه‌های مختلف مرزه: 21 2-2- مروری بر پژوهش‌های انجام شده روی خاصیت ضدمیکروبی گونه‎های مختلف مرزه: 22  فصل سوم: مواد و روش‌ها 1-3- موادگیاهی:............................................ 27 3-2- استخراج اسانس گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری:.. 27 3-3- آنالیز ترکیبات اسانس گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری با استفاده از دستگاهGC/MS:.. 27 3-4- خالص سازی میکروب‌هاو نگهداری آن‌ها:.. 29 3-5- اسامی میکروارگانیزم‌های مورد آزمایش:.. 29 3-6- تعیین قطر هاله عدم رشد برای مقادیر حداقل غلظت بازدارندگی و حداقل غلظت کشندگی میکروارگانیزم‌ها:.. 30 3-7- تعیین حداقل غلظت بازدارندگی و حداقل غلظت کشندگی میکروارگانیزم‌ها به روش میکروبراث دایلویشن:.. 32 3-8- تجزیه و تحلیل آماری:.. 32  فصل چهارم: آنالیز و نتایج 4-1- ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه خوزستانی:.. 34 4-2- ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه رشینگری:.. 37 4-3- فعالیت ضدمیکروبی اسانس گیاه مرزه خوزستانی:.. 40 4-4- مقایسه میکروارگانیزم‌هابر مبنای قطرهاله عدم رشد تحت تاثیر اسانس گیاه مرزه خوزستانی:.. 40 4-5- تجزیه واریانس‌آخرین غلظت اسانس گیاه مرزه خوزستانی در روش میکروبراث دایلویشن:.. 43 4-6- حداقل غلظت بازدارندگی(MIC ) و حداقل غلظت کشندگی باکتری(MBC) اسانس گیاه مرزه خوزستانی در روش میکروبراث‌دایلویشن:.. 43 4-7- فعالیت ضدمیکروبی اسانس گیاه مرزه رشینگری:.. 44 4-8- مقایسه میکروارگانیزم‌هابر مبنای قطرهاله عدم رشد تحت تاثیر اسانس گیاه مرزه رشینگری:.. 45 4-9- تجزیه واریانس ‌آخرین غلظت اسانس گیاه مرزه رشینگری در روش میکروبراث‌دایلویشن:.. 48 4-10- حداقل غلظت بازدارندگی(MIC ) و حداقل غلظت کشندگی باکتری(MBC ) اسانس گیاه مرزه رشینگری در روش میکروبراث‌دایلویشن:48  فصل پنجم:بحث و نتیجه گیری 5-1- ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری: 50 5-2- خاصیت ضدمیکروبی اسانس گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری: 55  نتیجه‌گیری: 60 پیشنهادات: 60 منابع: 88  فهرست شکل‌ها  عنوان شماره صفحه  فصل سوم: 3-1- گیاه دارویی مرزه خوزستانی:.. 28 3-2- گیاه دارویی مرزه رشینگری:.. 28 3-3- دستگاه کروماتوگرافی گازی متصل به طیف سنج جرمی مورد استفاده در آزمایش:.. 31 3-4- دستگاه اسپکتروفتومتر مورد استفاده در آزمایش:.. 31 3-5- نمونه ای از قطر هاله عدم رشد برای مقدار MIC اسانس گیاه مرزه خوزستانی روی باکتری Escherichia coli مورد پژوهش:.. 33 3-6- حداقل غلظت بازدارندگی رشد اسانس گیاه مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری روی باکتری Staphylococcusaureus: .. 33  فصل چهارم:  4-1- کروماتوگرام ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه خوزستانی مورد آزمایش:.. 34 4-2- کروماتوگرام ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه رشینگری مورد آزمایش: 37  فصل پنجم: 5-1- دیواره‌ی سلولی باکتری‌های گرم مثبت و گرم منفی:.. 57  فهرست نمودار‌ها عنوان شماره صفحه  فصل چهارم: 4-1- مقایسه میکروارگانیزم ها بر مبنای قطرهاله عدم رشد تحت تاثیر اسانس گیاه مرزه خوزستانی: .. 41 4-2- مقایسه میکروارگانیزم ها بر مبنای قطرهاله عدم رشد تحت تاثیر اسانس گیاه مرزه رشینگری:.. 46  فهرست جدول‌ها عنوان شماره صفحه  فصل سوم: 3-1- اسامی میکروارگانیزم‌های مورد آزمایش: .. 29  فصل چهارم: 4-1- ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه خوزستانی:.. 35 4-2- ترکیبات تشکیل دهنده اسانس گیاه مرزه رشینگری:.. 38 4-3- تجزیه واریانسقطر هاله عدم رشد اسانس گیاه مرزه خوزستانی:.. 40 4-4- مقایسه اثر متقابل نوع میکروارگانیزم‌ و غلظت اسانس گیاه مرزه خوزستانی بر قطرهاله عدم رشد: .. 42 4-5- تجزیه واریانس آخرین غلظت اسانس گیاه مرزه خوزستانی:.. 43 4-6-مقایسه میکروارگانیزم‌ها از نظر حداقل غلظت بازدارندگی(MIC) و حداقل غلظت‌کشندگی باکتری(MBC) اسانس گیاه مرزه خوزستانی به روش میکرو براث دایلویشن:.. 44 4-7-تجزیه واریانس قطر هاله عدم رشد اسانس گیاه مرزه رشینگری:.. 44 4-8-مقایسه اثر متقابل نوع میکروارگانیزم و غلظت اسانس گیاه مرزه رشینگری بر قطرهاله عدم رشد:.. 47 4-9-تجزیه واریانس آخرین غلظت اسانس گیاه مرزه رشینگری:.. 48 4-10- مقایسه میکروارگانیزم‌ها از نظر حداقل غلظت بازدارندگی(MIC) و حداقل غلظت‌کشندگی باکتری(MBC) اسانس گیاه مرزه رشینگری به روش میکروبراث دایلویشن: ....................................................................................................................................49  چکیده:  این پژوهش به منظوراستخراج، شناسایی ترکیبات تشکیل دهنده و خاصیت ضدمیکروبیاسانس دو گونه مرزه‌خوزستانیو مرزه‌رشینگری انجام گرفت. اسانس‌گیری به روش تقطیر با آب توسط کلونجر انجام گرفت،آنالیز اسانس‌ها توسط دستگاه کاروماتوگراف گازی متصل به طیف سنج جرمی(GC/MS) مورد بررسی قرار گرفت. چهل و چهار ترکیب در اسانس مرزه خوزستانی شناسایی شده که در مجموع 98/99% اسانس را به خود اختصاص داد که عمده‌ترین ترکیبات شناسایی شده، کارواکرول(16/92%) است و چهل و شش ترکیب در اسانس مرزه رشینگری شناسایی شد که در مجموع 97/99% اسانس را به خود اختصاص داد که عمده‌ترین ترکیبات شناسایی شده کارواکرول(11/89%) است. به منظور بررسی خواص ضدمیکروبی اسانس مرزه ‌خوزستانیو مرزه‌رشینگری بر علیه باکتری گرم منفی Escherichia coli و مخمر Candida albicans و باکتری‌های‌گرم مثبت Staphylococcus aureus ،Bacillus cereus ،Staphylococcus epidermidis آزمایشی بصورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی در 3 تکرار به دو روش دیسک دیفیوژن و روش میکروبراث دایلویشن انجام شد. نتایج نشان داد که اسانس گیاه مرزه خوزستانی روی مخمر کندیدا آلبیکنس و سپس باکتری باسیلوس سرئوس و همچنین اسانس مرزه ‌رشینگری روی باکتری باسیلوس سرئوس و سپس مخمر کندیدا آلبیکنس دارای بیشترین تاثیر و روی باکتری استافیلوکوکوس اپیدرمیدیس و باکتری گرم منفی اشرشیا کلای دارای کمترین تاثیر است‌که نشان دهنده تاثیر بیشتر اسانس مرزه خوزستانی و مرزه رشینگری روی باکتری‌های گرم مثبت و مخمر به نسبت باکتری‌ گرم منفی است.  واژه‌های‌کلیدی:اسانس، مرزه‌خوزستانی، مرزه‌رشینگری، خاصیت ضدمیکروبی، روش دیسک دیفیوژن، روش میکروبراث دایلویشن. فصل اول: کلیات  1- مقدمه: گیاهان دارویی رستنی‌هایی با تاریخچه جالب توجه و ممتاز هستند(امیدبیگی، 1384)، قدمت شناخت خواص دارویی گیاهان، شاید بیرون از حافظه تاریخ باشد. یکی از دلایل مهم این قدمت، حضور باورهای ریشه‌دار مردم سرزمین‌های مختلف درخصوص استفاده از گیاهان دارویی است(امیدبیگی، 1392). امروزه جایگاه گیاهان دارویی در سلامت جامعه به طور عام و ارزش گیاهان دارویی و معطر به طور خاص برکسی پوشیده نیست(باباخانلو و همکاران، 1377).توجه به گیاهان دارویی، بخش عمده‌ای از طب سنتی ایران را تشکیل می‌دهد و ارائه اطلاعات درست و علمی درباره پرورش، نگهداری و استفاده از آن‌ها بر پایه یافته‌های جدید، روزبه‌روز اهمیت ویژه‌ای می‌یابد(فلوک، 1384). گیاهانداروییبهعنوانیکمنبعجاودانهبرایطبمدرنتاکیدمضاعفیمی‌باشند(آخوندزاده، 1379)، کهبراساسگزارشسازمانبهداشتجهانی80% ازمردمیکهدر کشورهایتوسعهیافتهزندگیمی‌کنندکموبیشبرایدرماناز گیاهانداروییاستفادهمی‌نمایند(مصحفیوهمکاران، 1383). جملهگیاهانداروییبسیارحائزاهمیتگیاهانخانوادهنعناعهستند، کهتیرهنعناعیان[1]یکیازبزرگترینتیره‌هایگیاهیاست(زرگری، 1376).هدفازانجامپژوهشحاضرشناسایی درصد و ترکیباتتشکیلدهندهاسانسدوگیاهمرزهخوزستانی و مرزه رشینگری وبررسیخواصبیولوژیکی اسانس دو گیاه روی باکتری‌ها‌ی Staphylococcus aureus، Staphylococcus epidermidis، Bacillus cereus، Escherichia coli و مخمر candida albicans،بهمنظورامکاناستفادهازاینگیاهاندرصنایعداروییمی‌باشد.  1-1- تاریخچه گیاهان دارویی: طبق برآوردها در حال حاضر 750 هزار گیاه گلدار یا دانه‌دار در زمین یافت می‌شود و تاکنون 300 هزار گیاه در جهان شناسایی شده‌اند. قاره آمریکا با دارا بودن 138 هزار گونه گیاهی از جمله منابع غنی گیاهان در جهان است و این در حالی است که قاره آسیا دارای 123 هزار گونه گیاهی است. در بین کشورهای آسیایی بیش‌ترین تعداد و تنوع گونه‌ها متعلق به کشورهای چین، اندونزی، هند، برمه، تایلند، مالزی و ایران است. ایران که یکی از هفت کشور آسیایی است، بیش‌ترین گیاهان دارویی را دارد و در سه دهه گذشته شاهد روند رو به رشد مردم در زمینه استفاده از این داروهای گیاهی و احیای طب سنتی هستیم (آیت الهی، 1389). فلور غنی ایران حدود بیش از 8000 گونه گیاهی را که 2 برابر فلورکل قاره اروپا است در برمی‌گیرد و به عنوان یک مزیت منحصر به فرد در جهان به شمار می‌آید(میرجلیلی، 1382). کشور ایران یکی از معدود وکم نظیرترین کشورهایی است که دارای شرایط آب و هوایی متنوع و خاکی ویژه است که این امر خود موجب تنوع رشدگیاهان مختلفی چون گیاهان دارویی شده است که آن را یک بانک غنی ژن می‌توان دانست(جعفری و همکاران، 1375).  1-2- تفاوت بین گیاهان دارویی، داروهای گیاهی و شیمیایی: در بین اکثر افراد تفاوتی بین گیاهان دارویی و داروهای گیاهی قایل نیستند، درصورتی‌که داروهای گیاهی[2] که به نام مواد موثره[3] نیز نامیده می‌شوند، داروهایی می‌باشند که از گیاه حاصل شده‌اند و حاوی ترکیبات شیمیایی می‌باشند که به صورت انفرادی یا در ترکیب با هم، در بدن انسان عمل‌کرده و از ایجاد اختلالات جلوگیری می‌کنند و سبب بازگشت سلامتی می‌گردند(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). تفاوت بین گیاهان دارویی و داروهای گیاهی با داروهای شیمیایی را می توان در میزان عوارض کمتر آن‌ها برشمرد و با ظهور داروهای شیمیایی و بیولوژیک، نقش و اهمیت گیاهان دارویی در تامین سلامت بشر، در معرض فراموشی قرارگرفت، اما با گذشت زمان، استقبال از گیاهان دارویی با رشد قابل توجه‌ی روبرو شده است. به نظر می‌رسد مردم جهان از یک سری نارسای‌های طب مدرن خسته شده‌اند و به طور روز افزون به سمت داروهای گیاهی روی می‌آورند(قاسمی دهکردی و همکاران، 1380).  1-2-1- ارجحیت گیاهان دارویی: یکی از مشکلات بزرگی که طب جدید با وجود امتیازهای ظاهری آن نسبت به طب سنتی با خود به ارمغان آورده، مصرف روزافزون داروهای شیمیایی است که متاسفانه روزبروز شکل حادتری به خود می‌گیرد. در مورد پیامدهای این مسئله می توان به دو نکته بسیار مهم اشاره کرد: نخست اینکه میکروب‌ها و ویروس‌ها بر اثر مصرف مدام، بی‌رویه و گاهی بدون توجه به طریقه خاص مصرف برخی داروها، بتدریج مقاون می‌شوند؛ به این ترتیب تاثیر داروها ضعیف و حتی خنثی می‌شود و در نتیجه بیماران به افزایش مصرف و انواع قوی‌تر داروها روی می‌آورند. ثانیاً اگر چه استفاده از داروهای شیمیایی در درمان بیماری‌های خاصی که مورد نظر است مفید واقع می‌شود، ولی مصرف طولانی و در برخی موارد برخی مقطعی آن‌ها عوارض خاصی از خود برجا می‌گذارد که« عوارض جانبی» نامیده می‌شود و بعضاً ممکن است از خود بیماری نیز خطرناک‌تر باشد. البته این نکته را نیز نباید نادیده گرفت که داروهای شیمیایی عمدتاً با تقلید از فرمول داروهای گیاهی اما به صورت مصنوعی در آزمایشگاه‌های داروسازی تهیه می‌شوند، ولی اخیراً مشخص شده است در صورتی که برخی از انواع ترکیبات موجود در گیاهان که در آزمایشگاه‌ها به خالص تهیه می‌شوند، همراه با سایر ترکیبات موجود در گیاه به مصرف برسند، عوارض جانبی آن‌ها از بین می‌رود و تنها اثرات مفید آن در شخص آشکار می‌گردد(ولاگ و استودولاژ، 1387).  1-3- تیره نعناعیان: تیره نعناعیان یکی از بزرگترین تیره‌های گیاهی است که دارای بیش از 4000 گونه و 200 جنس است، این تیره شامل گیاهان گلدار بوده و در تمام نقاط جهان به ویژه در منطقه مدیترانه انتشار دارند(تنها در مناطق قطبی شمالی و جنوبی یافت نمی‌شوند)(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1392). اغلب گیاهان این تیره تولیدکننده اسانس‌ها، ترپن‌ها و ترکیبات فنلی می‌باشند(زرگری، 1376؛ بقالیان و نقدی بادی، 1379). گیاهان این تیره عموماً علفی، خشبی، یک ساله، دو ساله و یا چندساله و بندرت دارای نمونه‌های پیچنده یا درختچه می‌باشند. اغلب گیاهان این تیره تولیدکننده ترپن‌ها و انواع ترکیب‌های معطر هستند که عمده این ترکیب‌ها را درغدد اپیدرمی برگ‌ها، ساقه‌ها و گل‌ها ذخیره می‌کنند. به طورمعمول گیاهان این تیره به واسطه داشتن اسانس از بوی مطبوع و گاهی تندی برخوردارند. اسانس ترشح شده نیز، معمولاً خارج از جدار سلولزی، در زیر کوتیکول جمع می‌گردد و این خود باعث می‌شود که بشره در همان ناحیه، کمی متورم جلوه نماید(زرگری، 1369). گیاهان این تیره دارای ساقه‌های چهار گوش، برگ‌های متقابل و صلیبی شکل (اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376)، معطر و بدون گوشوارک بوده و عموماً ساده‌اند بطوری که وجود برگ‌های مرکب در آن‌ها دیده نشده است(زرگری، 1369) و در مناطق گرم و خشک، برگ‌ها پوشیده از تار و کرک‌های فراوان می‌باشند. گل آذین اغلب گرزن، گل‌ها کامل نامنظم و به صورت مجتمع در قسمت فوقانی ساقه‌ها روی چرخه‌های ویژه(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376)، پنج پر، دارای 5 گلبرگ و 5 کاسبرگ نا منظم با تقارن سطحی می‌باشند. میوه به صورت فندقه چهارتایی و محتوی دانه‌های بدون آلبومین است و از مشخصات آن این است که معمولاً محصور در کاسه گل باقی می‌ماند، بعضی از گیاهان نیز ندرتاً ممکن است میوه‌ها بصورت شفت داشته باشند. گونه‌های زیادی از گیاهان تیره نعناعیان، سریعاً تحت تاثیر شرایط متفاوت محیط زندگی قرار می‌گیرند مانند انواعی از آن‌ها که در دشت‌ها و اماکن مرطوب می‌رویند، اگر در محیط‌های خشک قرار گیرند، به سرعت تغییراتی از نظر سازش و تطابق با محیط حاصل می‌کنند تا مقاومت آن‌ها در مقابل تعرق، زیاد شود بطوری که برگ‌های آن‌ها پوشیده از کرک می‌گردد، یا کناره پهنک برگ‌های آن‌ها به سمت پایین خمیدگی حاصل می‌کند و یا روزنه‌ها، به حالت فرورفته در بشره باقی می‌ماند و یا ممکن است هیپودرم در آن‌ها بصورت کاملاً کلانشیمی درآید و یا برگ حالت نسبتا ضخیم و چرمی پیدا کند و حتی سطح آن ممکن است کاهش حاصل نماید به حدی که بکلی از بین برود(زرگری، 1369). در این تیره گونه‌های دارویی، زینتی و تولیدکننده شهد به وفور یافت می‌شوند. گونه‌های داروییاینتیرهبهصورتزینتینیز کشتمی‌شوندکهبهگونه‌ا‌ی از گیاه سالویا می‌تواناشارهکرد. اکثرگیاهاناینتیرهمعطرندوموردچرایدامواقعنمی‌شوند. بنابراینهیچگونهارزشعلوفه‌ایندارند. برخیازگونه‌هادرآشپزیویاداروسازیاستفادهمی‌شوند(صداقت، 1386). از مهمترین جنس‌های گیاهان دارویی و اسانس‌دار این تیره در ایران می‌توان به آویشن[4]، مرزه[5]، مرزنجوش[6]، مریم گلی، نعناع، زوفا، ریحان، آویشن پهن برگ، آویشن برگ باریک، بادرنجبویه، بادرشبی[7] (بادرشبو)، رزماری یا اکلیل کوهی، اسطوخدوس، گزنه سفید، مریم نخودی، مورخوش، نعناع گربه، فراسیون وچای‌ کوهی اشاره کرد و همچنین از دیگر گیاهان این تیره می‌توان به لبدیسی[8] ، گوش بره[9] ، قاشقک[10]، سنبل بیابانی[11]، حسن یوسف[12]، برازمبل[13] اشاره کرد که دارای خواص دارویی کمتری می‌باشند(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376).  1-3-1- مواد موثره: ماده موثره گیاهان این تیره عمدتاً از نوع اسانس است که در کرک‌های ترشحی یا حجره‌ها مخصوص در برگ، ساقه و گل‌ها ساخته و ذخیره می‌شود(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376)، برخی گونه‌ها(نظیر لبدیسی و استاکه)، یا فاقد اسانس هستند یا از مقادیر بسیار کمی اسانس برخوردارند(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1392). علاوه براسانس، عصاره گیاهان تیره نعناعیان حاوی دی ترپنوئیدها، تری ترپنوئیدها، ساپونین، آلکالوئیدهای پیریدینی و پیرولیدینی، هورمون‌های دافع حشرات، پلی فنل‌ها و تانن‌ها، ایریدوئیدها، کینون‌ها، فورانوئید، کومارین، قندهای رافینوز و استاکیوز می‌باشد(علیزاده، 1392)، در اندام‌های مختلف این گیاهان، موسیلاژ، تانن و مواد تلخ نیز وجود دارد(اﻣﻴﺪﺑﻴﮕﻲ، 1376).  1-4- جنس مرزه: مرزه از خانواده نعناعیان و زیرخانوادهنپتویده[14] است که حدوداً دارای200 گونه گیاهی و درختچه‌ای است، گیاهی است علفی(زرگری، 1369)، یکساله کوتاه،خودرو(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388) و مقاوم، دارای گونه‌های متعدد(امیدبیگی، 1386)، دارای ریشه کوچک و مستقیم با انشعابات فراوان، شاخه‌های نازک به رنگ سبز مایل به کبود منشعب با خطوط طولی است، در مرحله گلدهی قاعده ساقه نیمه خشبی و به رنگ بنفش و یا ارغوانی دیده می‌شود. این گیاه حالت بوته‌ای کوتاه و پر پشت داشته که وابسته به شرایط اقلیمی محل رویش است، قسمت تحتانی دارای انشعاب‌های بیش‌تری است و پایه ساقه(قسمت تحتانی) چوبی و بندرت کرکدار به رنگ سبز تیره و در مرحله گلدهی، رنگ آن به بنفش یا قهوه‌ای روشن(امیدبیگی، 1386)، برگ‌های متقابل دارای دمبرگ کوتاه با حاشیه کامل(امیدبیگی، 1386)، به رنگ سبز و گاهی سبز مایل به بنفش و یا ارغوانی می‌باشند. برگ‌های آن منحصراً یک رگبرگ دارد و در سطح آن‌ها نیز نقاط ریز و فراوانی که عبارتند از غده‌های اسانس‌دار، دیده می‌شود(زرگری، 1369). گل‌ها نامنظم، کوچک و دو جنسی به رنگ بنفش یا صورتی تا آبی- سفید هستند و به صورت خوشه در دسته‌های محوری قرار دارد. میوه کوچک، کروی شکل و از نوع کپسول، 4 فندقه تخم مرغی به رنگ قهوه‌ای تیره است(امیدبیگی، 1386). در ایران 15 گونهگیاهعلفییکسالهو چندساله موجود استکه9 گونه آن انحصاریایرانهستند (رشینگری[15]، 1982). پراکندگی جغرافیای مرزه در مناطق مدیترانه، جنوب، جنوب شرق اروپا و شمال آفریقا(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387) است و در دامنه وسیعی از شرایط آب و هوایی رشد می‌کند. مرزه باغیدر سایر مناطق دنیا به صورت کاشته شده یافت می‌شود(علیزاده، 1392).  1-4-1- گونه‌های موجود در ایران: جنس مرزه، دارای حدود 235 گونه می‌باشد که 15 گونه از این جنس در ایران وجود دارند که به تقریب10 گونه آن بومی و منحصر به کشور ایران می‌باشد که عبارتند از: مرزه آذربایجانی[16]، مرزه بختیاری، مرزه صخره‌زی[17]، مرزه تالشی[18]، مرزه جوربرگ[19]، مرزه کلاری[20]، مرزه خوزستانی[21]، مرزه کرمانشاهی[22] و مرزه سهندی[23] علاوه بر این حدود چهار گونه دیگر علاوه بر ایران در تالش، ترکمنستان، آناتولی، قفقاز، ماورای قفقاز و عراق نیز می‌رویند که عبارت از مرزه آناتولی[24]، مرزه گل درشت[25]، مرزه جنگلی[26](مرزه سفید)و مرزه سنبله‌ای[27] می‌باشند(علیزاده، 1392). 1-4-2- مرزه خوزستانی: مرزه خوزستانی گیاهی است بوته‌ای به ارتفاع حدود 30 سانتی متر، با ساقه‌های منشعب، پوشیده از کرک‌های زگیل مانند خیلی‌کوتاه ساده و غده‌دار، با برگ‌های متراکم، میان‌گره‌ها کوتاه، کم و بیش هم‌پوش، متقابل متناوب، مسطح تا ناودانی، تخم مرغی– دایره‌ای، در قاعده باریک و دمبرگ مانند، پوشیده از کرک، در سطح زیرین با تراکم بیش‌تر، همراه با غده‌های ترشحی متراکم در سطح فوقانی، در حاشیه کم و بیش مژه‌دار، برگ‌های گل‌آذینی کم و بیش شبیه به برگ‌های ساقه‌ای ولی کوچکتر، دم گل‌آذین کوتاه، براکته‌ها سرنیزه‌ای. لوله‌ای استکانی، دولبه‌ای، دندانه‌های لبه بالایی سه گوش، بنفش مایل به آبی است. میوه فندقه تخم مرغی، دارای رگه‌های مشبک در قسمت انتهایی و زمان گلدهی اواخر پائیز تا اوایل زمستان می‌باشد (جم‌زاد، 1388). مرزه خوزستانی حاوی عطری تند و ارزش دارویی زیادی است(معلم و همکاران[28]،2011 و مظفریان، 1378) یکی از گونه‌های اندمیک حوزه جنوب ایران است(معلم و همکاران، 2011؛ عصری، 1388) و در کوهپایه‌ها و سنگ‌های آهکی شکاف‌دار می‌روید. ماده موثره این گیاه اسانس، که میزان آن از 1 تا 5 درصد متغیر است، کارواکرول، گاما-ترپینن، پارا-سیمن، بتا-بیسابولن، ترپینئول و آلفا ترپینن از ترکیبات عمده تشکیل دهنده اسانس گیاه می‌باشند، ترکیبات معطر آن در صنایع دارویی، غذایی و عطرسازی کاربرد فراوان دارد(معلم و همکاران،1390). پراکندگی جغرافیایی مرزه خوزستانی در استان‌ لرستان، اندیمشک به پل دختر، روستای پالان و در استان خوزستان، 72 کیلومتری اندیمشک به خرم آباد و 5 کیلومتر بعد از پل تنگ در شکاف صخره‌های آهکی در ناحیه صحارا- سندی در ارتفاع 474 تا 520 متری می‌روید(جم‌زاد، 1388).  1-4-3- مرزه رشینگری[29]: مرزه رشینگری، گیاهی است یکسالهیاهمیشگی، چندساله بسیار معطر، با قاعده چوبی، از قاعده منشعب، ساقه به ارتفاع حدود50 سانتی‌متر، تمام گیاه پوشیده از کرک‌های بلند خاکستری رنگ، برگ‌های قاعده‌ای، تخم مرغی پهن و یا دایره‌ای، در قاعده بتدریج باریک و به صورت دمبرگ به طول1 میلی‌متر ادامه یافته، پوشیده از غده‌های ترشحی چسبیده فراوان، برگ‌های پایینی مسطح، بالایی‌ها بتدریج به طرف داخل تاخورده است. گل‌آذین سنبله مانند، متراکم با فاصله کم نسبت به یکدیگر. برگک سرنیزه‌ای، لوله‌ای- استکانی، دو لبه‌ای، دندانه‌‌ی لبه بالایی سه گوش، نوک تیز و پایینی‌ها سرنیزه‌ای. جام گل زرد کم رنگ، در لبه ارغوانی و پرچم‌ها کمی از گل خارج شده و زمان گلدهی پاییز است(جم‌زاد، 1388). مرزه رشینگری از گونه‌های بومی و اندمیک مرزه ایران بوده که اسانس گیاه دارای بیش از 86 درصد کارواکرول می‌باشد. گیاهمرزه رشینگری نیمهانبوهواغلب آروماتیکبودهوبهطورگسترده‌ای درمناطقخشک، آفتابی، سنگلاخی و صخره‌ای مدیترانه، آسیاو آمریکایشمالیرشد می‌کنند(کاتینو و همکاران[30]، 1992) بهعلتمحتوای فنلیزیاد، طعموبویاینگیاهمشابهآویشنوپونهکوهی است(اسکوسی بوسیک و همکاران[31]، 2006) و خیلی از گونه‌های مرزه، گیاهی چند منظوره هستند. تیمول و کارواکرول از اجزای اصلی اسانس‌های خانواده نعناعیان هستند. این دو ترکیب از نظر شیمیایی بسیار به هم شبیه‌اند و فقط جایگاه گروه هیدروکسیل در آن‌ها متفاوت است. تیمول و کارواکرول از اجزای ضدمیکروبی بسیارموثر در اسانس‌ها هستند(بوچانان و شپیرد[32]،1981). پراکندگی جغرافیایی مرزه رشینگری در استان ایلام به مهران روستای بان‌روشان، مهران به دهلران روستای نصیران و در دامنه‌های سنگریزه‌ای خشک در دیواره‌های رودخانه‌ها و دامنه‌های صخره‌ای در ناحیه صحارا- سندی در ارتفاع 375 تا 915 متری می‌روید(جم‌زاد، 1388). 1-4-4- مواد موثره جنس مرزه: مرزه باغی سرشار از روغن‌های فرار است که در حفره‌های مخصوصی که در دو طرف برگ وجود دارند، تشکیل می‌شود، گل‌ها و برگ‌ها دارای اسانس می‌باشند. مقدار اسانس در اندام‌های هوایی مرزه مختلف است و به شرایط اقلیمی محل رویش گیاه بستگی دارد. مقدار اسانس، بین 1 تا 2 درصد است. اسانس دارای ترکیبات متفاوتی(امیدبیگی، 1386)، مایعیبی‌رنگویامایلبهزرداستو که می‌توان به ماده کارواکرول(30 تا 40%) و سیمن(20 تا 30%)(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388) و ترکیبات فنلی دیگر نام برد(امیدبیگی، 1386). مرزه دارای تانن، مواد چرب، قندهای مختلف و اسانسی به مقدار یک در هزار است(زرگری، 1369 ). از مواد دیگر پیکر رویشی این گیاه می‌توان از ترکیبات آهن‌دار و ترکیبات قندی و تعدادی از اسیدهای آلی یاد کرد(امیدبیگی، 1386). اسانسگیاه مرزه از تقطیر با بخار آب از برگ‌ها و سرشاخه‌های برگدار حاصل می‌شود. کارواکرول و دیگر مونوترپن‌ها، چربی‌دوست بوده و به راحتی با غشاهای پروتئینی و غشای سلولی زنده ترکیب می‌شوند. وجود این ویژگی می‌تواند تا حدی توجیه کننده اثرات ضدتشنجی، ادرارآوری، میکروب‌کشی و تحریک ترشح در این گیاه باشد و دارای اثرات ضدتشنجی و ضدنفخ است(اریک‌فون‌ویک و وینک، 137).  1-4-5- خواص دارویی جنس مرزه: در بسیاری از کشورها، از جمله انگلیس، از مرزه به عنوان یکی از گیاهان مهم ادویه‌ای استفاده می‌شود. در تعدادی از فارماکوپه‌ها، مرزه به عنوان یک گیاه دارویی معرفی شده است. پیکر رویشی مرزه، حاوی مواد موثره‌ای است که باعث افزایش فشار خون و مداوای سرفه می‌گردد. این گیاه ضد نفخ بوده و به هضم غذا نیز کمک می‌کند. مرزه کمی تند(با طعمی شبیه فلفل) است و از آن به عنوان طعم دهنده مواد غذایی استفاده می‌شود. از مرزه در صنایع کنسروسازی و نوشابه‌سازی استفاده می‌شود. اسانس این گیاه خاصیت ضد‌میکروبی داشته و مانع رشد برخی از باکتری‌ها می‌شود(امید بیگی، 1386). مرزه باغی به عنوان تقویت کننده دستگاه گوارش، درمان ناراحتی‌های معده شامل سوءهاضمه، نفخ و قولنج(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387)، نیرو دهنده، تسهیل کننده عمل هضم و مدر استفاده می‌شود. علاوه بر این، مرزه برای درمان عفونت‌های مجاری تنفسی و ادراری و نیز عفونت‌های قارچی استفاده می‌گردد. گل گیاه یا اسانس روغنی آن برای درمان زخم‌ها، سوختگی‌ها و عفونت‌های پوستی استفاده می‌شود و همچنین اسانس گیاه دارای اثر ضداسپاسم بوده و از این رو در درمان برخی بیماری‌های گوارشی مانند اسهال‌های حاد، مزمن و به عنوان ضدانگل استفاده می‌شود(علیزاده، 1392).  1-5- طبقه بندی گیاهان دارویی: معمولاً گیاهان دارویی را مانند دیگر گیاهان به روش‌های مختلفی طبقه بندی می‌کنند. گیاه‌شناسان مختلف گیاهان دارویی را بسته به مکان و زمان در طبقات مختلفی قرار می‌دهند. تا اینکه لینه، گیاهان را براساس خصوصیات ریخت شناسی طبقه‌بندی کرد و امروزه طبقه بندی لینه به عنوان طبقه‌بندی مرجع گیاهان در تمام جهان انجام می‌گیرد. گیاهان دارویی را از نقطه نظرهای مختلفی می‌توان گروه‌بندی کرد که برخی از مهمترین آن‌ها به شرح زیر است: طبقه بندی براساس نیازهای اکولوژیک. طبقه بندی براساس عادت رشد. طبقه بندی براساس اندام‌های مصرفی. طبقه بندی براساس نوع اثر درمانی. طبقه بندی براساس خصوصیات گیاه‌شناسی. طبقه بندی براساس ماده موثره. 1-5-1- طبقه بندی براساس ماده موثره: در پیکر گیاهان دارویی مواد ویژه‌ای به عنوان مواد موثره یا متابولیت‌های ثانویه ساخته و ذخیره می‌شوند، که برای مداوای برخی از بیماری‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. مواد مذکور طی فرآیندهای ویژه و پیچیده بیوشیمیایی و به مقدار بسیار کم(به طور معمول کمتر از یک درصد وزن خشک گیاه)، ساخته می‌شوند(امیدبیگی، 1384). بررسی مواد شیمیایی ثانویه، با تجزیه شیمیایی گیاهان دارویی در قرن نوزدهم آغاز شد. نتایج این بررسی‌ها، از همان اوایل کار نشان داد که گیاهان دارویی علاوه بر ترکیبات عمومی و اساسی، هر کدام حداقل دارای یک ماده موثره ثانوی مخصوص هستند. این مواد موثره مخصوص که شامل هزاران نوع می‌باشند، به «مواد طبیعی گیاهی»[33] موسومند(امیدبیگی، 1392). در مورد مسیرهای تشکیل مواد موثره گیاهان دارویی، نظرهای متفاوتی ابراز گردیده است. برای مثال، تشکیل مواد موثره گیاهان دارویی، ناشی از دو دسته فرایندهای متابولیسمی متفاوت و درعین حال مرتبط به هم است که این فرایندها عبارتند از: ‌أ.فرایندهای متابولیسمی عام(اولیه): فرایندهایی هستند که در همه موجودات زنده، در سطوح مختلف عمومیت دارند و در تمام گیاهان(اعم از دارویی یا غیر دارویی) به وقوع می‌پیوندند(امیدبیگی، 1384) و مواد حاصل از سوخت و ساز اولیه(اساساً ساکارید) یا مواد مورد نیاز و حیاتی، که در همه گیاهان سبز با عمل فتوسنتز به وجود می‌آیند(ولاگ و استودولاژ، 1387).  ‌ب.فرایندهای متابولیسمی خاص(ثانویه): این فرایندها در گیاهانی چون گیاهان دارویی که فرآورده‌های خاصی تولید می‌کنند، بیش‌تر به وقوع می‌پیوندند(امیدبیگی، 1384) و مواد حاصل از سوخت و ساز ثانویه که در اثر جذب ازت توسط گیاه تولید می‌شوند. این تولیدات ظاهراً اغلب برای گیاه بدون فایده هستند، ولی برعکس اثرات درمانی آن‌ها قابل توجه است.  عموماً این مواد در حالت طبیعی به طور خالص یافت نمی‌شوند و به حالت ترکیب با عناصر دیگری همراهند که به صورت مکمل اثرات آن‌ها را تقویت می‌کنند. با این حال حتی اگر گیاه دارویی فقط یک ماده فعال داشته باشد باز اثر آن روی بدن انسان مفیدتر از همان ماده در حالت به دست آمده از سنتز شیمیایی است (ولاگ و استودولاژ، 1387). عام بودن یا خاص بودن فرایندها و ترکیبات مربوط به آن‌ها، یک مفهوم نسبی است و این مفهوم نه تنها در مورد تولید مواد، بلکه در رابطه با انباشتگی مواد نیز می‌توان در نظرگرفت(امیدبیگی، 1384) یک سری از محققان متابولیت‌های ثانویه را در سه گروه عمده و اصلی طبقه‌بندی نمودندکه عبارتند از: متابولیت‌های نیتروژن‌دار، ترپن‌ها و فنولیک‌ها(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). تقسیم‌بندی دیگر مواد موثره گیاهان دارویی که امروزه مورد تایید می‌باشد به صورت چهار گروه اصلی آلکالوئیدها، گلیکوزیدها، روغن‌های فرار و سایر مواد موثره انجام گرفت که منظور از سایر مواد موثره، شامل ترکیباتی چون: مواد تلخ، فلاون‌ها، فلاونوئیدها، موسیلاژها(و کربوهیدرات‌های خاص مشابه آن)، ویتامین‌ها، تانن‌ها، اسید سیلیسک(و اسیدهای خاص مشابه آن) و بالاخره ترکیبات دیگر امثال آن می‌باشد، که به دلیل ناهماهنگی ‌و گستردگی ساختمان‌های شیمیایی‌شان در سه گروه قبلی جای نمی‌گیرند(ابراهیم پور و عیدی‌زاده، 1388؛ امیدبیگی، 1384).  1-5-1-1- آلکالوئیدها: در گذشته آلکالوئیدها، شامل فقط مواد گیاهی حاوی اتم نیتروژن هتروسیکلیک می‌شود، که مواد حاوی نیتروژن در خارج از سیکل حلقوی(اگزوسیلیک) را اصطلاحاً آلکالوئیدهای کاذب می‌نامیدند(اریک‌فون ‌ویک و وینک، 1387) و بر این اساس نخستین بار یک محقق آلمانی از آلکالوئیدها به عنوان مواد نیتروژنه که خاصیت قلیایی دارند و در محیط اسیدی تولید نمک می‌نمایند نام برده است و همچنین نوع بازی آن‌ها اثرات قوی فیزیولوژیک دارد. آن‌ها اکثراً سموم گیاهی بسیار موثر و دارای اثرات خاصی نیز هستند(ولاگ و استودولاژ، 1387) و در انسان واکنش‌های فیزیولوژیکی قوی همراه با اثرات مخصوص ایجاد می‌کنندکه بر روی سیستم عصبی اثر می‌گذارند. آلکالوئیدها بسیار متنوع می‌باشند، به طوری که تعداد آلکالوئیدهای شناخته شده موجود در گیاهان بر چند هزار بالغ می‌گردد. اولین آلکالوئیدها در بین سال‌های 1803 تا 1816 از پیکر گیاهان جدا گشت. در سال‌های اخیر نیز بعضی آلکالوئیدهای جدید مورد شناسایی قرار گرفته‌اند(ابراهیم پور و عیدی زاده، 1388؛ امیدبیگی، 1384). آلکالوئیدهای تمام محصولات طبیعی(متابولیت‌های ثانویه) نیتروژن‌داری که جزء گروه پپتیدها، آنتی‌بیوتیک‌ها، آمینواسیدهای فاقد پروتئین، آمین‌ها، گلیکوزیدها سیانوژنیک، گلوکوزینولات، کوفاکتورها، هورمون‌های گیاهی یا متابولیت‌های اولیه(مانند موادی با پایه پورین و پپریمیدین) قرار نمی‌گیرند را شامل می‌شوند(اریک‌فون‌ویک و وینک، 1387). آلکالوئید‌ها را بر حسب خصوصیات بیوشیمیایی و شیمیایی در سه گروه قرار می‌دهند(ابراهیم‌پور و عیدی‌زاده، 1388؛ امیدبیگی،1384): [1]LabiataeیاLamiaceae [2]phytomedicines [3]Phytopharmaceuticals [4]Thymus. [5]Sammer savory. [6]Origany. [7]Moldavian balm. [8]Ajuga [9] Phlomis [10] Scutellaria [11]Ermostachys [12]Coleus [13] Perowskia [14]Nepetoideae [15] Rechingeri [16]Satureja atropatanaBunge. [17]Satureja edmondi Briquete. [18]Satureja intermedia C.A.Mey. [19]Satureja isophylla Rech. [20]Satureja kallarica Jamzad. [21]SaturejakhuzistanicaJamzad. [22]Satureja kermanshahesis [23]Satureja sahendica Born. [24]Satureja boissieri Hausskn.Ex Boiss. [25]Satureja macrantha C.A. Mey [26]Satureja mutica Fisch.& C.A. Mey [27]Satureja spicigera (C.Koch) Boiss [28]moalemet al. [29]Satureja rechingeri Jamzad [30]Catino et al. [31]Skocibusic et al. [32]Buchanan & Shepherd [33]Plant natural materials. دریافت فایل خصوصیات فیتوشیمیایی و بیولوژیکی اسانس دو گونه مرزه ایرانی (Satureja khuzistanica , Satureja rechingeri)

عصبانی های عصر ما

عصبانی های عصر ما عصبانی های عصر ما (روانشناسی) کارن هورنای کارن هورنای بسیاری از نظریات فروید، از جمله نظریه معروف «غریزه جنسی» او را رد می‎کند. وی برخلاف فروید که علت اساسی بیماری‎های روانی را سرکوب نمودن تمایلات غریزی و از همه مهم‎تر غرایز جنسی می‎داند، معتقد است که بیماری‎های روانی حاصل روابط خشن و ناهنجار افراد محیط با کودک می‎باشد. خانم هورنای معتقد است که محیط نابهنجار دوران کودکی زمینه‌ساز اصلی عصبیت است و اضطرابی که از این طریق در وجود فرد پا می‌گیرد و ناتوانی فرد در مقابله با این اضطراب دو ستون اصلی عصبیت به شمار می‌آیند؛ و تضاد سه تمایل عمده‌ای که در فرد در واکنش با محیط ناسالم بصورت برتری‌طلبی، مهرطلبی و انزواطلبی پدید می‌آید مسالهء لاینحل فرد عصبی می‌گردد. «شخصیت عصبی زمانه‌ء ما» اولین اثر کارن هورنای روانکاو برجسته‌ء معاصر است. در این کتاب، هورنای اصول نظریات خود را در خصوص ساختمان عصبیت بیان می‌کند و به صورتی جامع، دقیق و موشکافانه به ترسیم خصوصیات شخصیت عصبی و نحوه‌ء شکل‌گیری و رشد آن می‌پردازد. با آنکه کتاب، بحثی تحلیلی در شناخت عصبیت است و در آن با ظرافتی کم‌نظیر یک‌دسته مباحث فنی مطرح شده، با این حال از چنان سادگی و وضوحی برخوردار است که همه کس، اعم از متخصص و فرد عادی، می‌تواند از آن استفاده کند و به درک و بینش تازه‌ای نسبت به وجود خود دست یابد. هورنای می گوید :" به نظر من در ساختمان عصبیت، اضطراب حکم تنه درختی را دارد که ده ها شاخه فرعی از آن می روید. شخص عصبی برای تسکین اضطراب و جلوگیری از غلیان آن، دست به یک سری تلاش ها و حیله های دفاعی می زند که خود این تلاش ها به وخامت مسئله می افزاید و ساختمان عصبیت را بطور عجیبی پیچیده و بغرنج می سازند." دریافت فایل عصبانی های عصر ما

عدالت و دادرسی در تاریخ بیهقی و سیاستنامه

عدالت و دادرسی در تاریخ بیهقی و سیاستنامه  فهرست مطالب چکیده:1 مقدمه:2 فصل اول4 کلیــــات5 1-1 - تعریف موضوع5 1-2 - بیان مسئله6 1-3 - هدف تحقیق6 1-4 -پیشینه تحقیق7 1-5 - سئوالهای تحقیق8 1-6 - فرضیه های تحقیق8 1-7 - روش کارو تحقیق:8 فصـــــــــــــل دوم9 نگاهی به عدالت و دادرسی وسیرتاریخی آن دراعصارومتون گذشته10 2-1 -عدالت ازنظر لغوی واصطلاحی10 2-1-1 عدالت از نظر لغوی10 2-1-2 -عدالت در اصطلاح:11 2-1-3- تعریف عدالت ودادرسی14 2-2 -عدالت ودادرسی ازدیدگاه قرآن کریم وائمه معصومین (ع)14 2-2- 1-عدالت ودادرسی ازدیدگاه قرآن کریم14 2-2- 2-عدالت ودادرسی ازدیدگاه معصومین (علیهم السلام)16 2-3 -عدالت ودادرسی در قرون اولیه20 2-4 -عدالت ودادرسی درایران بعد ازاسلام22 2-4 - نگاهی به عدالت ودادرسی درمتون ادبی24 2-4-1 -شاهنامه فردوسی24 2-4-2- قابوس نامه36 2-4-3 -کلیله و دمنه37 2-4-4 -مخزن الأسرار نظامی39 2-4-5 -مرزبان نامه40 2-4-6- بوستان سعدی41 2-4-7- گلستان سعدی43 2-4-8 -مثنوی معنوی45 2-4-9 -تاریخ جهانگشای جوینی47 2-4-10- اخلاق ناصری48 فصل سوم:50 زندگی بیهقی و معرفی آثار او و بررسی عدالت و دادرسی در تاریخ بیهقی51 3-1-1 -زندگی بیهقی51 3-1-2- معرفی تاریخ بیهقی52 3-1-3- عدالت و دادرسی در تاریخ بیهقی54 فصل چهارم:75 زندگی خواجه نظام الملک و معرفی آثار او و بررسی عدالت و دادرسی در سیاستنامه76 4-1--زندگی خواجه نظام الملک76 4-2-آثار خواجه نظام الملک78 4-3-عدالت و دادرسی در سیاستنامه :79 فصل پنجم :96 مقایسه عدالت و دادرسی در تاریخ بیهقی و سیاستنامه و وجه تمایز و شباهت آنها97 5-1- وجه تمایز پردازش به موضوع عدالت و دادرسی در سیایتنامه و تاریخ بیهقی97 5-1-1 -وجه تمایز در پردازش کلی به موضوع عدالت و دادرسی97 5-1-2 -وجه تمایز در موضوعات پرداخته شده زیر موضوع عدالت و دادرسی99 5-2- وجه شباهت پردازش به موضوع عدالت و دادرسی در سیاستنامه و تاریخ بیهقی102 5-2-1-وجه شباهت پردازش کلی به موضوع عدالت و دارسی102 5-2-2-وجه شباهت پردازش موضوعی به موضوع عدالت و دارسی103 نتیجه گیری109 پیشنهادات:111 فهرست منابع و مآخذ112 فهــــرست اعلام115 AbstractII   چکیده: عدالت و دادرسی از مهمترین موضوعات و مفاهیم همه ادوار است ، لذا پرداختن به این دو مفهوم و موضوع بسیار ضروری می باشد ،خصوصاً ابعاد آن در متون ادبی ادبیات کلاسیک ایران؛ بر اساس این اصل سیاستنامه خواجه نظام الملک طوسی و تاریخ بیهقیِ ابوالفضل بیهقی دو اثر گرانمایه قرنهای چهارم و پنجم بسیار حائز اهمیتند و این دو نویسنده به خاطر اهداف خود که تریبت نسلها و آموزش اصول و مبانی فکری فرهنگ عظیم ایرانی در نظر داشته به این موضوعات به وفور به طور مستقیم و غیر مستقیم اشاره کرده و پرداخته اند ، آنها مفهوم عدالت و دادرسی و آنچه مربوط به آنها می باشد را هنرمندانه در قالب حکایات یا سیر تاریخ نگاری خود عنوان کرده اند آنها به بانیان دادرسی یعنی همان قاضیان و حاکمان به چگونگی رفتار و تعامل آنها با اجتماع پرداخته و موضوعات مختلف عدالت و دادرسی را که این مجریان انجام داده اند در آثار خود به تفصیل و تلخیص عنوان کرده اند. البته پرداختن به این دو مفهوم در این دو اثر شباهتهایی به هم دارند مانند یاد کردن از حاکمان و قاضیان دادگر ، عدالت را اصل و اساس پایداری حکومتها دانستن، و... و تفاوتهایی در شیوه پرداختن به این دو موضوع در این دو اثر نیز وجود دارد که خواجه نظام الملک مستقیماً بخشی را به عنوان «حکایت ملک عادل» ، «انوشیروان و زنجیر عدالت» و ...آورده است و به شرح و تفصیل آن پرداخته ولی بیهقی در خلال تاریخ نگاری خود و نمونه های مانند آنچه در زمان خود اتفاق افتاده به این دو موضوع پرداخته است .  واژگان کلیدی: عدالت ، دادرسی ، تاریخ بیهقی ، سیاستنامه مقدمه: در بررسی های ادبی قرون چهارم و پنجم هجری قمری آثار دو نویسنده فاخر به نام های خواجه ابوالفضل محمد بن حسن بیهقی و خواجه نظام الملک طوسی از منظر نظرمان عبور می کند، این دو اثر تاریخ بیهقی و سیاستنامه نام دارند که با بیانی ادبی به ذکر وقایع تاریخ زمان خود می پردازند که این وقایع شامل شرح حال حاکمان و دولتها و ... می باشد که به طبع سخن گفتن در این باب با مضامین سیاسی و حقوقی و مفاهیم اینچنینی سروکاری مستقیم و ناگریز دارد لذا بررسی این مفاهیم که شاید از مفاهیم و مضامین همه زمانها و در زمان معاصر نیز بسیار قابل توجه باشد. یکی از این مضامین عدالت و دادرسی به معنی وسیع خود است که در متون مختلف بسیار به آن پرداخته شده است لذا با توجه به اهمیت این موضوع (عدالت و دادرسی ) پرداختن به آن در آثار ادبی- تاریخی جهت استفاده هر چه بهتر از فهم و درک آن و ترویج معنی و مصداق واقعی آن بسیار ضروری و لازم به نظر می رسد این موضوع در دو اثر مورد نظر ما به روشهای مختلف به کار گرفته شده است در جایی به طور مستقیم به آن اشاره شده است و بانیان آن را تمجید و تکریم کرده اند و در جای در لابه لای شرح وقایع به آن پرداخته شده است که از مطالعه بخشی از یک واقع یا تمام آن دریافت می شود لذا ما بر اساس این رویکرد نویسندگان مورد نظر به بررسی این مفهوم والا و آسمانی پرداخته تا کمکی به تبیین این موضوع و نشان دادن مصداق های واقعی آن کرده باشیم ؛ امید است از عهده آن به خوبی بر آمده باشیم. لذا با توجه به گستردگی مفهوم و مصداق این موضوع و اشارات پنهانی نویسندگان مورد نظرمان از خوانندگان توقع می رود با دقت بیشتری به بخشهایی که دقت لازم را نیاز دارد توجه خود را هدیه دهند تا سوء تفاهمی ایجاد نشود . ما در این تحقیق ابتدا به بررسی مفهوم کلی و حقیقی عدالت و دادرسی و اشاره های موجود به آن در متون دینی و الهی و ادبی و در فصلی به پیشینه پرداختن به این موضوع در متون کلاسیک عهد قدیم و میانه و تا حدی نزدیک به معاصر و ادبیات کهن پارسی می پردازیم و مطلب مورد نظر ما بیشتر در دو اثر ذکر شد از دو نویسنده توانای گرانقدر نامبرده می باشد تا سؤلات موجود در ذهن خود و خوانندگان گرامی را پاسخی در خور داده و فرضیات موجود را به اثبات برسانیم. لذا فصل اول که براساس تمام تحقیقات اینچنینی فصل کلیات است و فصل دوم مفهوم عدالت و دادرسی و اشاره های متون دینی و الهی به این مفهوم والا و مقدس و در بخشی دیگر از همین فصل به عدالت در متون قدیمِ زبان شیرین پارسی و قبل و بعد از اسلام و در بخشی دیگر از همین فصل به این موضوع در ادبیات می پردازیم . در فصل سوم که یکی از فصول اصلی مورد نظر ما است به بررسی زندگی ابالفضل بیهقی و معرفی اثر او و بررسی عدالت و دادرسی در اثر مورد نظر می پردازیم در فصل چهارم به بررسی زندگی خواجه نظام الملک و آثاراو و اثر مورد نظرمان و همچنین بررسی عدالت و دادرسی در اثر مورد نظر یعنی سیاست نامه می پردازیم . در فصل پنجم به مقایسه موضوع خود در دو اثر از دو نویسنده مورد نظر و به بیان شباهتهای موجود در پرداختن به عدالت و دادرسی و تفاوتهای موجود در پردازش موضوع مورد نظر در آثار ذکر شده می پردازیم تا پس از ذکر خلاصه تحقیق به نتیجه ای ادبی و علمی مورد قبول اساتید برسیم و پیشنهاداتی جهت ادامه دادن این روش با ادله مفید بودن به محققین بعدی ارائه گردد که «مَن کانَ فی طَلَبِ العِلمِ کانَتِ ‏الجَنَّةُ فی طَلَبهِ» هر که در جستجوى دانش باشد ، بهشت در جستجوى او برآید( الهندی؛ 2008: 2884به نقل از : ری شهری ؛1391 : ۳۹۸). ضمناً در پایان فهرست اعلام بصورت الفبائی جهت استفاده محققین آورده شده است. فصل اول کلیــــــات  فصل اول کلیــــات -1 - تعریف موضوع با توجه به موضوع که عدالت ودادرسی در تاریخ بیهقی وسیاست نامه است .دراین پژوهش ضمن تعریف واژه عدالت ودادرسی وبازتاب آن درادبیات سعی می شود مبانی عدالت ودادرسی وشیوه ـ های احقاق حق مردم وسیاست مداران در تاریخ بیهقی و سیاست نامه بررسی شود ونیز شیوه برخورد با مجرمان ودادن حق به مستعضفان درمباحث دیگر استخراج ،تجزیه وتحلیل وطبقه بندی شود. با عنایت به ارتباط موضوع باکتب ومنابع تخصصی رشته های حقوق ،ضرورت داشت که برخی ازآثارتخصصی این رشته نیزمورد مطالعه وپژوهش قرارگیرد.برای تدوین مجموعه فراهم آمده ،کتب ادبی،تاریخی وحقوقی مورد کنکاوش قرارگرفت ؛چراکه آثارادبی که دراعصارگذشته نوشته شده است به ویژه آثارتاریخی – ادبی ،به مقتضای موضوع خود ، به چگونگی طرح دعوی وکیفیت مجازاتها اشاراتی نموده اند .ونیز شیوه های محکمه وآیین دادرسی وعدالت که درآثار ادبی به آن پرداخته اند مورد مطالعه وبررسی قرارگرفته تا سیمای عدالت ودادرسی دراعصارپیشین ،باز شناخته شود. 1-2 - بیان مسئله آیا مفهوم عدالت تا چه حد و اندازه ای در کلیه متون دینی و تاریخی و حقوقی و سیاسی و ... با رویکرد ادبی وجود دارد و مورد استفاده قرار گرفته است ؟ این مفهوم دارای مصداقهای زیادی در کلیه متون است که ما به رویکرد آن در آثار ادبی با هدف تاریخی می پردازیم مسائل مورد نظر ما به صورت ویژه اینها می باشد که آیا مفهوم عدالت و دادرسی در دو اثر مورد نظر به صورت متشابه به کار رفته یا متمایز؟ آیا وجوه مشترک میان این دو اثر از لحاظ مفهوم و مصادیق در این موضوع وجود دارد ؟ دو نویسنده مورد نظر ما به چه شکلهای این موضوع را در اثر خود استفاده کرده اند آیا به صورت کاملاً واضح با واژگان فقط به این موضوع پرداخته اند یا به صورت مفهوم نهانی در قالب عبارات و داستانها نیز از این موضوع استفاده وافر نموده اند . 1-3 - هدف تحقیق با توجه به نیاز جامعه به آشنایی با عدالت ودادرسی ،که از موضوعات اجتماعی در همه زمانها می باشد و به هیچ وجه رنگ کهنگی نمی گیرد؛ بررسی آن درواقع می تواند درتأثیر برافراد موُثرباشد. وشناسایی مباحث ناگفته ومیراث کهن ادب فارسی موضوعی ضروری وبایسته تحقیق است . وما باید بدانیم میراث کهن ما به همه ی مسائل انسانی توجه داشته است. عدالت بنیاد وقوام جامعه سالم است که بسیاری از زمینه های اجتماعی، اقتصادی وسیاسی انحراف ها و جرایم را از میان می برد؛ افزون برآن هنگام بروز کجی وانحراف در جامعه، می کوشد تا بهترین شیوه ممکن حالت اعتدال را به جامعه باز گرداند؛ به گونه ای که حقوق مشروع افراد وکیان اجتماع لطمه ای نخورد نقش کار ساز وزیر بنایی عدالت، انسان را همواره شیفته خود ساخته است وهیچ انسانی هرچند ستم کار، ازشعار عدالت خواهی وعدالت طلبی نمی گریزد. هدف ما به طور کلی از این تحقیق اثبات وسعت کار ادبیات می باشد که می تواند با به کار گیری شیوه های زیبا گویی و به کار بردن آرایه ها و زیبائی های ادبی مفاهیم والای همچون عدالت را به نحو احسن به تصویر بکشد و تأثیر وافر در خوانندگان و شنوندگان داشته باشد . هدف ما به صورت اخص اثبات وجود مفهوم و مصداق و بررسی عدالت و دادرسی در دو اثر گرانبها از دو نویسنده گرانسنگ می باشد که می خواهیم به اثبات برسانیم: 1-آیا عدالت و دادرسی در این دو اثر فقط بصورت واضح و آشکار به کار رفته است یا در قالب متنها نیز می توان این موضوع را ردیابی کرد؟ 2-آیا عدالت و دادرسی در این دو اثر به صورت همگون و بدون اختلاف به کار رفته است ؟ 3-آیا عدالت و دارسی در این دو اثر بصورت متفاوت و حتی متناقض استفاده شده است ؟ 1-4 -پیشینه تحقیق هرچند به طور گسترده موضوع عدالت وآیین دادرسی بررسی شده اما درباره شگردهای بیهقی و در تاریخ بیهقی وسیاست نامه کار مستقلی انجام نگرفته است. در این موضوع مقالات و پایان نامه های در رشته های زبان و ادبیات فارسی و حقوق وجود دارد که مبحث مورد نظر ما از لحاظ ادبی مورد توجه است لذا به مفهوم و مصداق عدالت در آثار ادبی به صورت کلی پرداخته شده است ماننددادورزی وستم ستیزی ازنگاه خواجه نظام الملک ازعباس زاده ویوسف لو(1391)وبررسی عقده حقارت درداستان حسنک وزیربراساس روایت بیهقی ازقوام قبول(1386)و... ولی به صورت اخص به تأثیر عدالت در آثار بیهقی و خواجه نظام الملک پرداخته نشده است . لذا می توان مقالات وموضوعاتی که دراین خصوص وجود دارد سر لوحه کار قرار داد.  1-5 - سئوالهای تحقیق 1- آیا نویسندگان ما درزمانهای پیشین به امر عدالت ودادرسی توجه داشته اند؟ 2-آیا در تاریخ بیهقی و سیاست نامه به این موضوع پرداخته شده است ؟ اگر توجه داشته اند شیوه آنها درعدالت ودادرسی چگونه بوده است؟ 3- آیا شیوه آنها درعدالت ودادرسی مثل هم بوده یا با هم تفاوت داشته واگر تفاوت داشته ،تفاوت آنها درچه مسائلی بوده؟ 1-6 - فرضیه های تحقیق 1- نویسندگان ادبی ما در زمانهای گذشته به وفور به امر عدالت و دادرسی در آثار خود پرداخته اند. 2- بیهقی و خواجه نظام الملک عدالت ودادرسی رابه نحو خاصی درآثار خود بازتاب داده اند . 3-نگاه بیهقی و خواجه نظام الملک درعدالت ودادرسی شباهتها وتفاوتهایی دارد. دریافت فایل عدالت و دادرسی در تاریخ بیهقی و سیاستنامه

دیوانه و دیوانگی در ادبیّات فارسی تا پایان قرن هفتم

دیوانه و دیوانگی در ادبیّات فارسی تا پایان قرن هفتم  فهرست مطالب   عنوان صفحه چکیده ...1 فصل اول: کلیات ..2 1-1- مقدمه....3 1-2- بیان مسأله...5 1-3- پرسش اصلی تحقیق ....6 1-4- سوابق تحقیق.....6 1-5- اهداف تحقیق...10 1-6- نوع روش تحقیق ...10 1-6-1- روش گرد آوری اطلاعات...10 1-6-2- روش تجزیه و تحلیل اطلاعات .....11 1-6-3- ابزار گردآوری اطلاعات ...11 فصل دوم: دیو،جایگاه وکارکردآن در متون اساطیری ایران ....12 2-1- پیدایش اسطوره ..........................................................................................................................13 2-2- واژه دیو .........................................................................................................................................13 2-3- مفهوم کلی دیوان در اساطیر وآیین ها ..................................................................................15 2-4- دیو در کتب پیش از اسلام.........................................................................................................16 2-5- جایگاه ونقش دیوان در ایران................................................................... ................................19 2-6- دیو در ادبیّات فارسی ............................................................................................................ ....21 2-7- پری در فرهنگ ایران .................................................................................................................26 فصل سوم :دیوانگی ،مفهوم وگونه های آن ................................................................................29 3-1- مفهوم دیوانه ................................................................................................................................30 3-2- ملاک های دو گانه عاقلی ودیوانگی .......................................................................................31 3-3- مفهوم دیوانگی ............................................................................................................................35 3-4- انواع دیوانگی ................................................................................................................................35 3-4-1- دیوانگی واقعی .....................................................................................................................35 3-4-2- دیوانگی تصنعی ..................................................................................................................37 3-4-3- دیوانه های عاقل نما ..........................................................................................................37 3-4-4- دیوانگان ما فوق عقلای معمولی .....................................................................................38 3-5- جنون در فرهنگ مردم .............................................................................................................39 3-6- نام های مترادف با دیوانه ..........................................................................................................40 3-7- انواع دیوانگی از دیدگاه ابوالقاسم نیشابوری ..........................................................................41 3-7-1- کسانی که از خوف خدا دیوانه می شوند .......................................................................41 3-7-2- کسانی که خود را به دیوانگی می زنند ..........................................................................42 3-7-3- کسانی که برای رسیدن به ثروت خود را به دیوانگی می زنند .................................42 3-7-4- کسانی که برای آسوده زیستن خود را به دیوانگی می زنند .....................................42 3-7-5- کسانی که برای نجات از بلا و خطر خود را به دیوانگی می زنند ...........................43 فصل چهارم: مفهوم جنون الهی وعقلاء المجانین .....................................................................44 4-1- مفهوم جنون الهی ......................................................................................................................45 4-2- جایگاه عقلاءالمجانین در شعر وادبیّات فارسی .....................................................................50 4-3- دیوانگان در آثار عطّار ................................................................................................................53 4-4- شخصیّت دیوانگان در مثنوی مولانا ........................................................................................60 4-4-1- حکایت ذوالنون از دیدگاه مولانا ......................................................................................67 4-4-2- آگاهی مریدان از دیوانه نمایی عامدانه ذوالنون ...........................................................71 4-4-2-1- جنبه اجتماعی ............................................................................................................71 4-4-2-2- جنبه اخلاقی ...............................................................................................................72 4-4-2-3- جنبه عرفانی ................................................................................................................72 فصل پنجم: دیوانه ودیوانه نمایی در شعر وادبیّات فارسی تا پایان قرن هفتم ...........75 5-1- ویژگی­های دیوانگان در شعر وادبیّات فارسی ........................................................................76 5-1-1- گستاخی ورک گویی دیوانگان..........................................................................................77 5-1-2- اعتراض گستاخی دیوانگان با خدا....................................................................................79 5-1-3- اعتراض دیوانگان بر خلقت.................................................................................................81 5-1-4- اعتراض به ریاکاری زاهدان و واعظان ............................................................................84 5-1-5- اعتراض بر امیال درونی وهواهای نفسانی ......................................................................85 5-1-6- اعتراض دیوانگان بر خود خواهی .....................................................................................86 5-1-7- اعتراض بر خرافات ..............................................................................................................87 5-1-8- اعتراض بر ظالمان وپادشاهان ..........................................................................................89 5-1-9- اعتراض بر انحرافات اخلاقی ......................................................... ..................................94 5-1-10- از خود گذشتگی ..............................................................................................................96 5-1-11- بی تکلفی دیوانگان ..........................................................................................................98 5-1-12- تسلیم و رضا ..................................................................................................................101 5-1-13- عاشق پیشگی ................................................................................................................104 5-1-14- تحمّل رنج ودرد ............................................................................................................109 5-1-15- عقل در نگاه دیوانگان ..................................................................................................113 5-1-16- مرگ از نگاه دیوانگان ...................................................................................................117 5-1-17- دنیا در نظر دیوانگان ....................................................................................................121 5-1-18- بیداری مردمان زمان از سخنان شوریدگان دیوانه ................................................123 5-1-19- زیبایی ودیوانگی ............................................................................................................124 فصل ششم: بحث ونتیجه گیری ..................................................................................................126 6-1- نتیجه گیری ..............................................................................................................................127 6-2- پیشنهادات .................................................................................................................................130 فهرست منابع .........................................................................................................................................................................131  چکیده   مطالب این پایان­نامه در باره­ی دیوانگی و دیوانگان در شعر و ادب فارسی از دوره­های آغازین ادب فارسی تا قرن هفتمهجری است. حضور این طبقه در دوره­های مختلف متفاوت بوده و حتّی در یک دوره بعضی شاعران مخصوصاً شعرای متصوّفه مطالب و نکات آموزنده­ای از زبان این طبقه بیان کرده­اند. برای این که زمینه مناسب ورود به این بحث فراهم آید، ابتدا لازم دیده شد که مطالبی در باره دیوانگان آورده شود. ریشه­یابی واژه­ی دیوانه و ارتباط آن با دیو هم از نکاتی بود که با این نوشته در پیوند است. به همین سبب تا آن­جا که ضرورت داشت به سابقه­ی دیو و مفهوم آن در بین ایرانیان و هندوان اشاره شده و علل و اسباب خباثت و انتساب این موجود به تبه­کاری هم ذکر شده است. بنابراین در این پایان­نامه مسیر دیوانگی مورد بررسی قرار گرفته است. در بررسی­های انجام گرفته در متون ادبی این نکته مهم حاصل شده که بر خلاف عوام اندیشی، دیدگاه شاعران مخصوصاً شعرای صوفی مسلک نسبت به دیوانگان مثبت بوده است. به طوری که می­بینیم مطالب و نکته­های بسیار حکیمانه­ و حقایق ناگفتنی از زبان همین طایفه بیان شده است. به هر حال تجّلی دیوانگان در ادب فارسی همراه صفاتی بوده­اند که فصل پنجم این پایانه اختصاص به این صفات یافته است؛ صفاتی هم چون گستاخی و رک­گویی، اعتراض به وضعیت موجود، اعتراض به هستی و نظام خلقت و جامعه و حاکمان، عاشق پیشگی، بیان نکته­های حکیمانه، به سخره­گرفتن عقل و عاقلی و ... این­ها مطالبی است که در این پایان­نامه بدان­ها پرداخته شده است. واژه­های کلیدی: دیو، دیوانه، دیوانه­نمایی، جنون، جنون­الهی، عقلاء­المجانین، تصوف و عرفان.  فصل اول کلیات  1-1- مقدمه: اگر ادّعا شود که بخش وسیعی از منابع فرهنگی این مرز و بوم را هم چون آیین­ها، باورها، اعتقادات و حتّی رویدادهای تاریخی را شعر منتقل کرده است نه کتاب­هایی که به منظور خاصی نگاشته شده­اند ادّعای بی­موردی نخواهند کرد. خوشبختانه این منبع غنّی، یعنی شعر در زبان فارسی از قدمت دیرینه­ای برخوردار است و ایران و زبان پارسی یکی از قدیمی­ترین و غنّی­ترین آثار شعری و ادبی جهان را در خود نهفته دارد. قدیمی­ترین آثاری که حفظ شده و موجود می­باشند و می­توان آن­ها را در ردیف آثار شعری و منظوم زبان فارسی نامید، گات­های زردشت می­باشند. شعر در زبان فارسی با سیر تکاملی جوامع بشری نیز دستخوش تغییرات بسیاری زیادی شد. «در قرن چهارم و اواخر قرن پنجم شعرحماسی رونق زیادی یافت و حماسه­های ملی دراین دوره به درجه­ای رسید که مهم­ترین آثار حماسی ایران و یکی از بهترین حماسه­های ملی عالم یعنی شاهنامه در همین دوره بوجود آمد است.»(صفا، 1373: 1/366). با آغاز قرن پنجم تا اواخر قرن ششم تحولات بسیار مهمّی در تاریخ اجتماعی ایران بوجود آمد که به میزان بسیار زیادی شعر را متأثّر از آن حوادث ساخت و دگرگونی­هایی در شعر و ادبیّات فارسی و عرب بوجود آورد. قرن پنجم و ششم دوره­ای بود پر اضطراب که از برافتادن حکومت غزنوی در خراسان و حکومت­های ایرانی در عراق و فارس و کرمان و گرگان و طبرستان آغاز می­شود و قبایل مختلفی بخصوص ترک­ها و تاتارها برسرزمین­­های ماوراءالنهر و خراسان حمله آورده و این سرزمین­ها را بارها به اشغال خود درآوردند و قتل و غارت وجنایات و خون­­ریزی­های زیادی به وقوع پیوست. این وقایع تلخ، ادبیّات و شعر را به میزان بسیار زیادی تحت تأثیر خود قرار داد. رواج یافتن و اوج گرفتن شعر عرفانی در آن دوره بازتاب و نتیجه همان قتل و جور و جنایت­ها بود. « در آن زمان که ناتوانی مردم مشهود بود و قدرت مقابله با تجاوزات را نداشتند، دست به دامان خدا برده و غم و دردهای سنگین دل­های افسرده و داغ دیده خود را با خدا در میان گذاشته و با خدا به راز و نیاز و دعا پرداخته.»(­شجیعی، 1373: 18) عطّار یکی از شاعران عارفی است که با آثار خود، شعر عرفانی را به اوج رساند. عطّار در­باره زمان خود و نحوه­ی برخورد مردم با وی چنین گفته است: «قصد من بسیار مردم کرده­اند   خاطر مسکین من آزرده­اند جور بسیار از جهان بر من رسید جـور دنــیا را هــمـی بـایـــدکـــشیـــد.» (عطّار ،1389، 94). گفته­های عطّار حاکی است که نه تنها حکام مستبد، اندیشمندان و سخنوران را مورد آزار و اذیت قرار می­دادند بلکه مردم عادی به سبب جهل و بی­سوادی و هم­چنین به سبب طمع و خودشیرینی و چاپلوسی برای قدرت حاکم، این اندیشمندان را آزار و اذیّت می­کردند و این آزار و اذّیت بیش­تر باعث می­شد که شاعران به خلوت­گزینی و عزلّت پناه ببرند. با پناه بردن مردم و اندیشمندان به خدا و توکل کردن بر او، زمینه­ای شد که صومعه­ها و خانقاه­ها گسترش یابند و عارفان و زاهدان زیادی به صومعه­ها پناه ببرند و خلوت گزینی و عبادت و یاری خواستن از خدا به صورت یک فرهنگ غالب درآید. خلوت گزینی و اعتراض به وضع زمان و توکل خواستن از خدا باعث شد توجه ارباب و اندیشمندان به شعر عرفانی جلب شود و همین امر باعث شد شعر عرفانی بخش عمده­ای از تاریخ ادبیّات ایران در آن دوره را به خود اختصاص دهد و عارفان مشهور و بزرگی در عرصه ادبیّات فارسی و عرفان ایرانی ظهور یابند و شعر عرفانی را بر اوج قلّل ادبیّات فارسی قرار دهند و خود نیز بر آن قلّل جاودانه مانند. از معروف­ترین عرفای آن دوره سنایی، عطّار، مولوی و ... می­باشند که آثار بسیار ارزشمندی از آنان بر جای مانده که نه تنها مایه افتخار ادبیّات فارسی می­باشند بلکه ادبیّات جهان نیز به آن­ها فخر می­بالد. با پیدایش عرفان وگسترش یافتن صومعه و خانقاه­ها، برخی از عناصر ماندگار شعر هم­چنان به حیات خود ادامه داد و برخی نیز با همان صورت ظاهر به صورت نمادین در شعر تجلّی یافت. آن چه در شعر این دوره تحت عنوان هفت وادی عرفان و تعبیری نزدیک به آن شهرت می­یابد، بدون شک چیزی جز همان هفت خوانِ حماسی دوران پیشین نیست. دشمن و دیو بیرون و درون وجود آدمی راه می­یابد و از این رو رستم وجودِ انسان با دیو درون در پیکار است. تو با دشمن نفس هم خانه­ای   چه در بند پیکار بیگانه­ای (عطّار ،همان: 96). شخصیّت­هایی از جمله: دیو و دیوانه، شوریده، مجنون، درویش، بیدل و ... در اشعار آن دوران به مقدار چشم­گیری نمود پیدا کرد و مفاهیم خاصی را دنبال می نماید. در بین این شخصیّت­ها، دیوانه ها، جایگاه ویژه­ای در شعر و ادبیّات فارسی پیدا می­کنند. «دیوانه­ها در اجتماع شخصیّت­هایی هستند که از عقل کاملی برخوردار نیستند و تا حدودی در جامعه منزوی بودند، در خرابه­ها و قبرستان­ها بیش­تر مسکن داشتند.»(ریتر،1366: 314 ) این شخصیّت­ها دارای ویژگی­های خاصی هستند که بنا به شخصیّت ویژه در ادبیّات و شعر عرفانی ماندگار می­شوند. به دلیل اهمّیّت و جایگاه آن­ها در شعر فارسی، این نوشتار درصدد است اهمّیّت و جایگاه دیوانگان را در ادبیّات و شعر فارسی مورد بحث و بررسی قرار دهد و از این دیدگاه به آن بپردازد که چرا و چگونه دیوانگان و دیوانگی در شعر و ادبیّات فارسی وارد شدند؟ شاعران در کجا و چه مواقعی از این شخصیّت­ها برای بیّان نظرات و دیدگاه­های خود استفاده می­کردند؟ 1-2-بیان مسأله ادبیّات میدان تجلی افکار و اندیشه­های انسانی است. انسان با همه وسعت فکری واندیشگی که دارد با تمام جزئیات در آینه تمام نمای ادبیّات مطرح شده است. وقتی سخن از انسان و ادبیّات پیش می­آید، منظور انسان با همه ابعاد وجودی اوست. انسانی که خلیفه­اﷲ است، انسانی که به دنبال امیال و آرزوهای حیوانی است و آن­که بین این دو قطب در نوسان است، اگر از طبقات مختلف سخن به میان می­آید به طور کلی منظور بیان صفت و ویژگی­های انسانی است که در طبقات مختلف به اشکال گوناگون جلوه­گری می­نماید. طبقات پادشاهان، کارگران، دبیران، سپاهیان،گارگران و... هر کدام در کتاب­های مختلف ادب فارسی از نظم گرفته تا نثر صفاتی دارند. زاهد و عالم و عاشق و صوفی هم در ادبیّات مخصوصاً شعر با زبان و بیّان خاصی معرفی شده­اند. یکی از طبقاتی که در حوزه­ی ادبیّات به بهانه­های مختلفی حضور پیدا کرده و سخنانی به آن منسوب است، طبقه دیوانگان است. در دواوین شعر برای دیوانگان صفاتی بر شمرده­اند، گاهی در منظومه­های عرفانی داستان­هایی را از قول آنان نقل کرده­اندکه جنبه­ی نمادین و سمبلیک دارند. در حوزه­ی غزلیّات عاشقانه نهایت عشق به دیوانگی منتهی می­شود و خلاصه برای دیوانه، عوامل دیوانگی، صفات دیوانه، عملکرد دیوانه و... در کتاب­های منظوم فارسی مطالب فراوانی ذکر شده است، با توجه به وسعت و ارزش این بخش از ادبیّات که قطعاً شایسته­ی بررسی و تحلیل بود. این نوشتار در­صدد بررسی موضوع «دیوانه و دیوانگی در شعر و ادبیّات فارسی» می­باشد و ابتدا سعی شده است به تبارشناسی واژه­ی دیوانه بپردازد و سپس سابقه­ی تاریخی آن، مخصوصاً خویش­کاری دیوان را مورد تحلیل و بررسی قرار دهد، عوامل زشت شدن چهره دیوان را با دلایل اثبات کند و پس از این مقولّات، گفتار شاعران را درمورد دیوانه و دیوانه­نمایی مورد تحلیل و بررسی قرار دهد. 1-3- پرسش اصلی تحقیق ( مسأله تحقیق): 1-3-1- معنا و مفهوم دیوانگی درادبیّات فارسی دارای چه وجوهی است ؟ 1-3-2- آن چه به دیوان در فرهنگ عمومی نسبت می­دهند تا چه اندازه به کاربرد این موجودات هماهنگی دارد؟ 1-3-3- چرا و تحت چه عواملی چهره­ی دیوان و دیوانگان در تاریخ و فرهنگ ایران تغییر یافته است؟ 1-3-4- نقش دیوانگان درادبیّات فارسی چگونه است؟ 1-4- سوابق تحقیق درباره­­ی دیوانه و دیوانگی درادبیّات فارسی به این شکل کار مستقلی صورت نگرفته است، امّا از همان گذشته تا دوره های متأخر به صورت پراکنده مطالبی در کتاب های مختلف در باب دیوها و رفتارهای آن­ها امده است ؛ از جمله : هجویری در کتاب کشف­المحجوب در باب دیوانگان الهی و زندگی و چگونگی جنون آن­­ها مطالبی ذکر کرده­ است که عطّار نیشابوری اکثر مطالب کتاب تذکره­الااولیاء را از کشف­المحجوب استناد کرده و از زمان تألیف کتاب به بعد اغلب محققّان و پژوهشگران حوزه­ی عرفان و تصوّف از این کتاب به عنوان مرجعی بسیار معتبر استفاده کرده اند. ابوالقاسم حسن نیشابوری(406 ه.ق) در اثری ماندگار و مهم به نام«عقلاءالمجانین» که از نخستین آثاری می­باشد که به معرفی و بیّان زندگی عقلاءالمجانین پرداخته است، برای اولّین بار نیز خود این واژه­ی ترکیبی را برای دیوانگان الهی برگزیده است. نیشابوری در اثری ماندگار ابتدا با تعریف جنون و واژه های مترادف با آن و سپس با پرداختنبهمباحثلغویوادبیدربارهجنون(ریشهلغوی،مترادفهاو ضربالمثلها،عللوخاستگاههایدیوانگیونیزدیوانهنماییاشخاصومراتبدیوانگی وحماقت،حتیازجنونحیواناتوگیاهانونامجنونویژهآن­هانیزسخنمیگوید. نیشابوریپسازبحثهایمقدماتی،ضمنبیانحکایاتی مفصلومتعدددربارهمشاهیر عقلاءمجانین،حکایاتواشاراتکوتاهینیزدرباره­ی دیوانگانبی­نامونشانآوردهاست. داستان­هایاودرباره­یدیوانگانالهییادآورومشابهزهدوخلوتگزینیو موعظهوارشادبسیاریازصوفیهاستکهدرمنابعومتونعرفانی بدان­ها اشارهشده است. دراغلباینحکایاتسخنازمعرفتوخداشناسیوزهدوعبادتاست،اگرچه بسیاریازحکایاتویبیانگرظرایفاحوالعقلاءالمجانینوبهویژهحالتعشقالهیو زهدشدیدآناندراشخاصیمانندبهلول،سعدون،علیان،شیبان،سمنونو... است،اما حکایاتمتعددینیزدربارهدیوانگاندیگریوجودداردکهدارایجنبه هایدیگریمانند تواناییومهارتدرشعروادب،بداههگوییوحاضرجوابی،یاانتقادوطعننسبتبه اربابقدرتوامثالآن­هاست. هلموت ریتر(1374) ، نتیجه پژوهش­های جامع خود در آثار عطّار، را در کتابی به نام دریای جان ارائه کرده است. دریایجان پژوهشی است جامع در باره آثار شاعر نامدار ایرانی, عطّار نیشابوری که توسط هلموت ریتر تألیف شده است. این کتاب به بررسی شعر عطّار پرداخته و از منظرهای مختلف، آثار عطّار را مورد تحقیق قرار داده است. این کتاب شامل مقدمه­ای طولانی در 45 صفحه است که به طور خلاصه، گذاری بر تمامی آثار عطّار داشته و سپس در 23 فصلدیدگاه­های عطّار از جمله دیوانگی مورد بررسی و تحلیل قرار می­دهد. ترجمه این کتاب توسط شادروانزریابِخویی(ترجمه مقدمه و 13 فصل اول)وبانو آفاق بایبوری(10 فصل دیگر) به فارسی ترجمه و به همت انتشاراتِبین­المللیِالهدی منتشرشده است. سیدعبدالجّواد موسوی(1390) در یک کار پژوهشی با عنوان دیوانگان فرزانه به بررسی و شرح حکایات طنزآلودی که در مصیبت نامه آمده است، می­پردازد. نگارنده در ابتدا به زندگی­نامه، آثار، مذهب، مقام شاعری و طنز در آثار عطّار پرداخته و بعد به طنز در مصیبت­نامه روی می­آورد. نویسنده می­گوید که عطّار در ابتدا با طنز سروکاری نداشته اما بعد در «مصیبت نامه» کاملاً به طنز روی آورد. وی معتقداست که هیچ­کس نتوانسته نظیری برای مصیبت­نامه و طنزهای حیرت­آورش بیاورد. او در این باره می­گوید: «طنز در مصیبت­نامه آن قدر متنوع است که حیرت مخاطب را برمی­انگیزد و شاید بتوان گفت در میان شاعران و ادیبان گذشته­ی ما این میزان از رنگارنگی و تنوع در هیچ دیوانی یافت نمی­شود.» (موسوی، 1390: 29). وی در باره­­ی طنزهای آثار عطّار می­نویسد: «عطّار در مقام یک شاعر برای بیان حکمت فلسفه خود، شخصیت‌هایی را می‌آفریند تا مطالب خود را از زبان آنان بیان کند. مهم­ترین شخصیتی که در مثنوی‌های عطّار ظاهر می‌شود دیوانگان هستند که به «عقلای مجانین» مشهور بودند.» (همان: 39). بهروز ثروتیان(1384) در یک کار پژوهشی با عنوان طنز و رمز در الهی­نامه به معرفی شخصیّت­ها و قهرمانان عطّار در الهی­نامه پرداخته و ویژگی این شخصیّت­ها را که شامل: شوریدگان، قلندران، دیوانه­نماها، مجنونان و ... مورد بحث و بررسی قرار داده است. از دیدگاه ثروتیان «عطّار چون از نابسامانی جامعه و محیط زندگی خویش به ستوه آمده بود، در خلوت و گوشه­نشینی درد دل و غم و غصّه­های خود و جامعه زمان خویش را در قالب اشعار بیان می­نمود و از این نوشته­ها به عنوان درمانی برای دردهای بی­کران خود و جامعه استفاده می­کرد.»(ثروتیان،1384: 22). از دیدگاه ایشان، «شخصیّت های الهی نامه که شامل شوریده­گان، دیوانه­نماها، مجنونان، و ... است، جز به خدا به چیزی نمی­اندیشند و جز خدا نمی­دانند و نمی­خوانند و از همه مظاهر مادّی دست شسته­اند و درست در زمانی از تاریخ که دروغ، ریا، جاه­طلبی، خودبینی و ستمکاری همه­گیر شده است، اینان از همه چیز به خاطر وصال حق دست برداشته­اند و جز خدا نمی­خواهد ببینند و نمی­بینند.» (همان: 33) مرضیه بهبهانی(1387) در پژوهشی با عنوان تمثیل،آیینه­یاجتماع (سیریدرتمثیل­هایادبیاتعرفانیدرآثارعطّارومولانا) به بررسی تمثیل­ها و حکایت موجود در آثار عرفانی عطّار و مولانا پرداخته است. این محقق معتقد است بانگاهیبهتمثیل­هایایندوشاعربزرگمی­تواناز ورایآموزه­هایعرفانیوبادقتدرظاهرداستان­هایآنان،بهواقعیت­هایجامعه­ی قرنششمو هفتمهجریپیبرد، مرضیه بهبهانی در بخشی از این پژوهش که راجع به پیشینه­ی عقلاءالمجانین است، چنین آورده: « بااولیننگاهبهآثارعطّار(منطق­الطیر،اسرارنامه،الهی­نامه،مصیبت­نامه)مسأله­ای کهتوجهخوانندهراجلبمی­کند،حضورپررنگدیوانگاندرآثاراواست، اگر چهشاعرانوعارفاندیگرنیزدرآثارشاناززباناینمجانینسخن­هایی گفته­اند،اماعطّاربیشازهمهبهآنانپرداختهاست.»( بهبهانی،1387: 57). در نظر بهبهانیجناحمعترضجامعه در زمان حیات شاعران مذکور،همان شوریدهحالانومجذوبان ودیوانگانیهستندکهسخنانطنزآلودوانتقادآمیزیرا که هیچکسدیگرجرأتبیانآن­هاراندارداززباناینعقلایمجانینمی­تراود، آن­ها بازبانیتندوطنزگونه،افکار،عقاید،رفتارهاومناسباتنابهنجاراجتماعیرابه چالشمی­کشند. هاتف سیاهکوهیان (1388) در پژوهشی به بررسی جنونالهیدرتصوّفوادبیاتعرفانی پرداخت،محقق، جنونِ الهی رانوعخاصیازطریقتعرفانیمی­داندکهدرشکلینامتعارفوخارجاز چارچوبآدابوعاداتمرسوم،بیانگرحکمتعمیقومعرفتوالایگروهیازاولیای الهی استکهفهمحقیقی­ شأنمعنویآن­هامستلزمداشتنبصیرتیباطنیاست. جنونمافوقعقل دراینگروهازاهلطریقتکهدرمتونوادبیاتعرفانیازآنانبه «مجانینالحق»، «مغلوبان»، «عقلاءالمجانین» و «شوریدگان» یادمی­شود،نشانگرمقصدوالایمعنویآن­هاوموجباحترام وتوجهبزرگانصوفیهنسبتبهآن­هاست. سیاه کوهیان در باره­ی مفهوم دیوانگی می­گوید: «مفهومالهیوقدسیدیوانگیراباتوجهبهدولفظ «دیو» و «دئوه» درآیینباستانمغان، می­توانباریشه­یابی آن درلفظ «دئوس» یاتئوسیونانیجستجوکرد،دئوسیازئوسدر یونانباستانربالاربابوبزرگ­ترینخدایآسمانیبرفرازقلّهبلنداولمپبودکه«پدر آسمانی» بهشمارمی­آمد، ونازلکنندهخیروبرکتبوداینخداهم­چنیننزدیونانیها «زئوس پاتر» ونزدرومیها «پوپیتر» خواندهمیشدکههردومأخوذهاز «دیواس پیتار» هندیوآریایی کلمهلاتینی «تئو» Theo بهمعنایخداکهلفظ «تئوری» مأخوذهاز آن است.» (سیاه کوهیان،1388:78و135) فاطمه رحیمی(1387) در پژوهشی با عنوان «جنون الهی و ظرائف توحید مجذوبان الهی از دیدگاه عطّار نیشابوری» به بررسی اقوال و ظرائف دیوانگان الهی در آثار عطّار نیشابوری پرداخته است. وی در ابتدای پژوهش خود با شرحی کوتاه در باره خصوصیّات عرفانی عطّار، بر این باور است: در عالم عرفان و تصوف و در میان ادب عرفان می­تواند عطّار را تنها عارف شاعری دانست که بیش­ترین و شاید عمیق­ترین مطالب را در خصوص دیوانگان الهی بیان کرده است. وی با بیان احوال و اقوال شگفت­انگیز آن­ها و سپس تفسیر و تحلیل عمیق ظرائف و گفتار و رفتار آن­ها، به طور مکرّر در مثنوی­های عرفانی خود، علاقه باطنی و گرایش فکری خود را نسبت به این طایفه نشان داده است. عطّار با تفصیل در شخصیّت­پردازی دیوانگان الهی در جای جای مثنوی­های عرفانی­اش و یادکرد مکرّر از آن­ها در حکایت­های کوتاه و بلند، احوال دیوانگان الهی و اطوار جنون آن­ها را به عنوان موضوعی مستقل مطرح کرده و توجّه و نگرش والای خود را در باره­ی آن­ها نشان داده است. - دوسیوری سوفی در کتاب هنر و دیوانگی، از دیوانگی و جنون به عنوان موضوع اصلی و ریشه­یابی این دو کلمه پرداخته. هم­چنین به کاربرد دیوانه و دیوانگی و جنون در شعر عطّار به شکلی گسترده بحث کرده است . - عبدالحسین زرّین ­کوب در کتاب جستجو در تصوّف به صوفیان و عارفان در طول تاریخ پرداخته و عشق و زیبایی را در نگاه صوفیان به بحث گذاشته و به نوعی به دیوانگی الهی اشاره کرده و آن را با عرفان و تصوّف آمیخته و جنون نام نهاده است و به گروهی از دیوانگان الهی که عموماً معروف به«عقلاء­المجانین» بوده­اند اشاره کرده است . - عبدالحسین زرّین ­کوب در کتاب دیگر خود صدای بالِ سیمرغ، به رابطه دیوانگان با مردم عادی می­پردازد و شعرهایی را از شاعران نامی که از زبان دیوانگان سروده شده مورد نقد و بررسی قرار می­دهد. علاوه بر کتاب­های فوق در آثار برخی از نویسندگان نیز در باره­ی دیوانگان مطالب مهمّی آورده شده است، از جمله: بوی جان، اثر نصرالله پورجوادی، دیدار با سیمرغ اثر تقی پورنامداریان، تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی جلال­الدین محمد بلخی اثر محمّد­تقی جعفری، آفتابی در میان سایه­ای(مروری بر زندگی و آثار فریدالدّین عطّار نیشابوری) اثر منوچهر دانش پژوه، ساعتی با عقلای­المجانین، اثر سید محمّد راستگو و ... 1-5- اهداف تحقیق (شامل: اهداف علمی، کاربردی و ضرورت­های خاص انجام تحقیق) 1-5-1 بررسی کلمه دیو و دیوانه و ریشه­یابی آن. 1-5-2- رابطه­ی بین دیوانه با عقل و عشق . دریافت فایل دیوانه و دیوانگی در ادبیّات فارسی تا پایان قرن هفتم

بررسی فاکتورهای مؤثر در باززایی درون شیشه ای گیاه زنیان(Carum copticum L.)

بررسی فاکتورهای مؤثر در باززایی درون شیشه ای گیاه زنیان(Carum copticum L.) چکیده زنیان (Carum copticum L.) گیاهی یکساله و متعلق به تیره چتریان است که در ایران، هند، مصر و اروپا می روید. در میان گیاهان دارویی و معطر، زنیان گیاهی است که مطالعات و تحقیقات کمی بر روی آن انجام گرفته است. هدف این تحقیق، شناسایی بهترین ژنوتیپ، مناسب ترین ریزنمونه، بهترین ترکیب هورمونی و شرایط مناسب محیطی، جهت باززایی مستقیم کشت درون شیشه ای زنیان بود که در سه آزمایش جداگانه بصورت کاملاً تصادفی و فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی انجام شد. در آزمایش اول اثر غلظت های مختلف BAP (صفر، 2/2، 4/4 و 8/8 میکرومولار) به تنهایی یا در ترکیب با IAA (5/0، 1/1 و 2/2 میکرومولار) با ریزنمونه نوک شاخه از ژنوتیپ ارومیه مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج این آزمایش آشکار ساخت، بیشترین درصد باززایی (5/97 درصد) در تیمارهای 4/4 میکرومولار BAP در ترکیب با 5/0 میکرومولار IAA بدست آمد. بیشترین میانگین باززایی (9/19 گیاهچه در هر ریزنمونه) هم در تیمار 4/4 میکرومولار BAP در ترکیب با 5/0 میکرومولار IAA مشاهده شد. در آزمایش دوم اثر 4 ریزنمونه مختلف (کوتیلدون، هیپوکوتیل، گره و نوک شاخه)، با محیط های هورمونی مختلف (غلظت های صفر، 4/4 و 8/8 میکرومولار BAP در ترکیب با 5/0، 1/1 و 2/2 میکرومولار IAA) بر باززایی مورد استفاده قرار گرفت. نتایج آزمایش نشان داد که حداکثر درصد و میانگین باززایی در ریزنمونه نوک شاخه با 01/81 درصد و میانگین 6/19 گیاهچه در محیط MS همراه با 4/4 میکرومولار BAP در ترکیب با 5/0 میکرومولار IAA بدست آمد. ریزنمونه های کوتیلدون و هیپوکوتیل باززایی نداشتند. در آزمایش سوم اثر ژنوتیپ های مختلف (ارومیه، اصفهان و مشهد) با غلظت های مختلف BAP (صفر، 4/4 و 8/8 میکرومولار) و TDZ (صفر، 4/4 و 8/8 میکرومولار) در ترکیب با IAA (5/0 میکرومولار) مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج نشان داد بیشترین درصد باززایی (14/86 درصد) و میانگین باززایی (3/19 گیاهچه در هر ریزنمونه) در ژنوتیپ ارومیه در محیط حاوی 4/4 میکرومولار BAP در ترکیب با 5/0 میکرومولار IAA بدست آمد. همچنین ریشه زایی گیاهچه های باززایی شده در محیط های MS و 1/2MS همراه شده با صفر، 5/0 و 1 میلی گرم در لیتر IAA و IBA مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد بیشترین درصد ریشه زایی (100 درصد) در محیط MS همراه با 1 میلی گرم در لیتر IBA اتفاق افتاد. بیشترین طول ریشه در محیط MS بدون هورمون با 84/2 سانتی متر مشاهده شد. کلمات کلیدی: زنیان، باززایی مستقیم، نوک شاخه، BAP. فهرست مطالب عنوان صفحه فصل اول 1- مقدمه و کلیات.1 1-1- گیاهان دارویی..1 2-1- کشت بافت..2 3-1- خصوصیات گیاهشناسی زنیان......................................................................................................................................3 4-1- تاریخچه و پراکنش گیاه زنیان.....................................................................................................................................3 5-1- نیازهای اکولوژیکی زنیان...............................................................................................................................................4 6-1- ترکیبات شیمیایی گیاه..................................................................................................................................................4 7-1- خواص درمانی..................................................................................................................................................................5 8-1- کشت بافت گیاهی...........................................................................................................................................................6 9-1- کاربردهای کشت بافت گیاهی در کشاورزی..............................................................................................................7 10-1- روش های مختلف کشت بافت گیاهی.....................................................................................................................7 11-1- ریزازدیادی....................................................................................................................................................................8 12-1- تمایز سلولی..................................................................................................................................................................9 13-1- تمایز اندام.....................................................................................................................................................................9 14-1- اندام زایی...................................................................................................................................................................10 1-14-1- اندام زایی از بافت کالوس..................................................................................................................................11 2-14-1- اندام زایی نابجا بطور مستقیم...........................................................................................................................13 15-1- هدف از انجام این تحقیق.......................................................................................................................................13 فصل دوم 2- بررسی منابع علمی......................................................................................................................................................................14 1-2- ریزازدیادی..................................................................................................................................................................14 2-2- باززایی..........................................................................................................................................................................14 3-2- ریزازدیادی..................................................................................................................................................................15 4-2- اثرات نوع ریزنمونه بر باززایی..................................................................................................................................15 5-2- ژنوتیپ........................................................................................................................................................................19 6-2- تنظیم کننده رشد....................................................................................................................................................20 7-2- ریشه زایی..................................................................................................................................................................23 فصل سوم 3- مواد و روش ها..............................................................................................................................................................................26 1-3- مکان و زمان انجام تحقیق.......................................................................................................................................26 2-3- آماده سازی محیط کشت........................................................................................................................................26 1-2-3- محلول های ذخیره مواد معدنی محیط کشت MS.....................................................................................27 3-3- محلول های ذخیره هورمون....................................................................................................................................28 4-3- سایر مواد.....................................................................................................................................................................28 5-3- ضدعفونی نمودن نمونه ها.......................................................................................................................................28 6-3- کشت بذور و شرایط نگهداری و رشد....................................................................................................................28 7-3- آزمایشات.....................................................................................................................................................................29 1-7-3- آزمایش اول: بررسی اثرات نوع محیط هورمونی بر باززایی درون شیشه ای گیاه زنیان.......................29 2-7-3-آزمایش دوم: بررسی اثرات ریزنمونه بر باززایی درون شیشه ای گیاه زنیان............................................29 3-7-3- آزمایش سوم: بررسی اثر ژنوتیپ های مختلف بر میزان باززایی درون شیشه ای گیاه زنیان......................................................................................................................................................................................................29 8-3- ریشه زایی...................................................................................................................................................................29 9-3- سازگاری......................................................................................................................................................................29 10-3- تجزیه و تحلیل آماری داده ها و نرم افزارهای مورد استفاده........................................................................29 فصل چهارم 4- نتایج................................................................................................................................................................................................31 1-4- آزمایش اول: بررسی اثرات نوع محیط هورمونی بر میزان باززایی درون شیشه ای گیاه زنیان با استفاده از ریزنمونه نوک شاخه...........................................................................................................................................................................31 1-1-4- اثر غلظت های مختلف بنزیل BAP در ترکیب با IAA بر درصد باززایی شاخساره در گیاه زنیان.....33 2-1-4- اثر غلظت های مختلف BAP در ترکیب با IAA بر میانگین باززایی شاخساره گیاه زنیان..................34 2-4- آزمایش دوم: بررسی اثرات نوع ریزنمونه بر باززایی درون شیشه ای گیاه زنیان...............................................36 1-2-4- اثر ریزنمونه های مختلف بر درصد باززایی شاخساره.........................................................................................38 2-2-4- اثر ریزنمونه های مختلف زنیان بر میانگین باززایی شاخساره..........................................................................39 3-4- آزمایش سوم: بررسی اثر ژنوتیپ های مختلف بر میزان باززایی درون شیشه ای زنیان....................................41 1-3-4- اثر ژنوتیپ بر درصد باززایی شاخساره................................................................................................................43 2-3-4- اثر ژنوتیپ های مختلف زنیان بر میانگین باززایی در هر شاخساره..................................................................44 4-4- اثر غلظت های مختلف IBA و IAA بر ریشه زایی................................................................................................45 1-4-4- اثر غلظت های مختلف IBA و IAA بر درصد ریشه زایی................................................................................47 2-4-4- اثر غلظت های مختلف IBA و IAA بر طول ریشه...........................................................................................48 فصل پنجم 5- بحث................................................................................................................................................................................................50 1-5- اثرات نوع محیط کشت در باززایی................................................................................................................................50 2-5- اثرات نوع ریزنمونه در باززایی........................................................................................................................................52 3-5- اثرات ژنوتیپ......................................................................................................................................................................55 4-5- ریشه زایی...........................................................................................................................................................................57 نتیجه گیری کلی................................................................................................................................................................................60 پیشنهادات............................................................................................................................................................................................61 منابع......................................................................................................................................................................................................62  فهرست جداول عنوان صفحه جدول 1-4- نتایج تجزیه واریانس اثرات نوع محیط هورمونی.................................................................................................32 جدول 2-4- نتایج تجزیه واریانس اثرات نوع ریزنمونه در زنیان..............................................................................................37 جدول 3-4- نتایج تجزیه واریانس صفات مورد مطالعه.............................................................................................................42 جدول 4-4- نتایج تجزیه واریانس درصد ریشه دهی و طول ریشه در پاسخ به تیمارهای هورمونی...............................46  فهرست اشکال عنوان صفحه شکل 1-4- غلظت های مختلف هورمونی بر میانگین باززایی شاخساره در زنیان...............................................................35 شکل 2-4- تأثیر تنظیم کننده های رشد روی باززایی شاخساره در ریزنمونه های مختلف گیاه زنیان.........................40 شکل 3-4- مقایسه محیط های مختلف از لحاظ ریشه زایی در گیاه زنیان.........................................................................49  فهرست نمودارها عنوان صفحه نمودار 1-4- تأثیر غلظت های مختلف هورمونی بر درصد باززایی شاخساره..................................................................33 نمودار2-4- تأثیر غلظت های مختلف هورمونی بر میانگین باززایی شاخساره...............................................................34 نمودار 3-4- تأثیر غلظت های مختلف هورمونی بر درصد باززایی شاخساره..................................................................38 نمودار 4-4- تأثیر غلظت های مختلف هورمونی بر میانگین باززایی شاخساره...............................................................39 نمودار 5-4- تأثیر ژنوتیپ های مختلف و محیط هورمونی بر درصد باززایی شاخساره..................................................43 نمودار 6-4- تأثیر ژنوتیپ های مختلف و محیط هورمونی بر میانگین باززایی شاخساره..............................................44 نمودار 7-4- تأثیر تیمارهای مختلف هورمونی بر درصد ریشه زایی ریزنمونه ها............................................................47 نمودار 8-4- تأثیر تیمارهای مختلف هورمونی بر درصد ریشه زایی ریزنمونه ها............................................................48  فصل اول مقدمه و کلیات 1-1- گیاهان دارویی1 از زمانهای قدیم، انسانها از گیاهان به عنوان غذا، طعم دهنده، دارو و کاربردهای دیگر استفاده می کردند. نوشته های باستان از فرهنگ ها و تمدن (مصری، چینی و رومی) شواهد قوی در مورد استفاده از گیاهان دارویی جهت درمان بیماریها وجود دارد. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت(WHO)، 80 درصد از مردم کشورهای در حال توسعه جهان، از گیاهان دارویی برای مراقبت های بهداشتی استفاده می کنند. حدود 40 درصد از ترکیبات استفاده شده در صنعت داروسازی بطور مستقیم یا غیر مستقیم از گیاهان مشتق می شود (Sidhu, 2010). امروزه گیاهانی به عنوان گیاهان دارویی شناخته می شوند که دارای صفات زیر باشند: 1- در پیکر این گیاهان مواد خاصی ساخته و ذخیره می شود به نام "مواد مؤثره2" (مواد فعال)، که این مواد تأثیر فیزیولوژیکی بر پیکر موجود زنده بر جای می گذارند. این گیاهان برای مداوای برخی از بیماری ها مورد استفاده قرار می گیرند. مواد فعال مذکور در طی یک سلسله فرایندهای ویژه و پیچیده بیوشیمیایی، به مقدار بسیار کم- معمولاً کمتر از وزن خشک گیاه- ساخته می شوند و به " متابولیتهای ثانوی3" نیز معروفند.  1- Medicinal plants 2- Active substances 3- Secondary metabolites 2- کاشت، داشت و برداشت گیاهان دارویی، صرفاً به خاطر استفاده از مواد مؤثره آنها صورت می گیرد. 3- ممکن است اندام خاصی چون ریشه، ساقه، برگها، گل و... حاوی مواد مؤثره مورد نظر باشند. از این رو، نمی توان تمام اندامهای گیاه مربوط را منبع ماده دارویی مورد نظر دانست. 4- معمولاً از اندامهای مورد نظر بصورت تازه استفاده نمی شود. 5- گیاهان دارویی حاوی مواد مؤثره، در مقایسه با عموم گیاهان مورد عمل در کشاورزی چون غلات و سبزی ها که بطور عام و روزمره مورد استفاده انسان هستند، در موارد خاصی قابل استفاده اند (امید بیگی، 1384). 2-1- کشت بافت به کشت قطعه ای از بافت گیاه در شرایط آزمایشگاهی و کاملاً استریل گفته می شود که در نهایت از این قطعه، یک گیاه کامل بدست می آید. - برخی از کاربردهای کشت بافت در باغبانی: 1) تولید گیاهان عاری از ویروس و بیماری 2) تکثیر و ریزازدیادی گیاهان (Micropropagation) 3) تولید گیاهان هاپلوئید و سپس دیپلوئید کاملاً هموزیگوس از طریق کشت میکروسپور یا بساک 4) دست ورزی ژنتیکی و دورگ گیری سوماتیکی با استفاده از الحاق پروتوپلاسمی و همچنین ایجاد تلاقی بین گونه ای در شرایط درون شیشه ای 5) کشت سوسپانسیون سلولی و تولید متابولیت های اولیه مثل قند و کربن و نیز متابولیت های ثانویه 6) ایجاد گیاهانی با خصوصیات جدید با استفاده از تنوع سوماکلونال 7) نجات جنین با استفاده از کشت جنین های نارس در تلاقی بین گونه ای 8) نگهداری ژرم پلاسم گیاهان در شرایط درون شیشه ای 9) استفاده از کشت بافت در انتقال ژن به گیاه 10) استفاده در مطالعات بافت شناسی، سلول شناسی و فیزیولوژی گیاهی (باقری و صفاری، 1388). 3-1- خصوصیات گیاهشناسی زنیان زنیان در کتب طب سنتی با نام های مختلف نانخواه (به دلیل استفاده آن در پخت نان)، آنیسون بری و بادیان رومی، با اسامی انگلیسی Ajowan، Ajowain، Bishop weed و Carum و نام های علمی Trachyspermum ammi و Carum copticumکه مترادف یکدیگر هستند، آورده شده است و از تیره چتریان (Apiaceae) می باشد (اکبری نیا و همکاران، 1384). Trachyspermum ammi L.، کلمه ای یونانی متشکل از دو کلمه Trachy به معنای خشن و spermum به معنای بذر دار می باشد، در حالیکهammi نام گیاه به زبان لاتین و مترادف Carum copticum است (Dwivedi et al., 2012). زنیان گیاهی یکساله با ارتفاع کمتر از 1 متر، پر شاخه و برگ، برگ های بریده بریده و نخی شکل است. گل ها با گلبرگ های سفید و کوچک و پرچم های صورتی رنگ، میوه کوچک و دارای 5 خط طولی نازک، معطر و دارای طعمی تند و نافذ است و به اندازه و شکل کرفس دارویی بوده، اما طعم آن متفاوت است ( مجنون حسینی و دوازده امامی، 1386). وزن هزاردانه آن 1 تا 2 گرم و این گیاه در مرحله رویشی شباهت بسیاری به شوید دارد. در مرحله گرده افشانی حشرات زیادی جلب گلها شده و گرده افشانی توسط زنبورها انجام می پذیرد. گلدهی از اوایل بهار در مناطق گرم و اواخر بهار در مناطق معتدل شروع می شود و همزمان با رشد رویشی ادامه می یابد. با ظهور گلها، رشد طولی ساقه ها متوقف شده و رشد جانبی شروع می گردد. بنابراین می توان گفت که زنیان گیاهی است که رشد نامحدود دارد ( اکبری نیا، 1382 و 1999. (Krishnamoorthy et al., تعداد کروموزوم های زنیان 2n=2x=18 می باشد (Dalkani et al., 2010). 4-1- تاریخچه و پراکنش گیاه زنیان در کتاب قانون ابو علی سینا، زنیان تحت نام نانخواه عنوان شده که این گیاه رطوبت معده را برمی چیند و دل به هم آمدن و تهوع را تسکین می دهد و برای کبد و معده سرد نیز مفید است. در طب سنتی عربستان سعودی دانه خشک شده این گیاه در اختلالات گوارشی به عنوان بادشکن و هضم کننده استفاده می شود (حسین زاده و محرابی، 1382). در هند و افغانستان، بعنوان طعم دهنده در غذاهای آماده و سرپایی، کنسرو لوبیا و انواع نان بکار می رود (مجنون حسینی و دوازده امامی، 1386). منشأ گیاه زنیان در آسیا بوده و در کشورهای هند، ایران و مصر می روید و یا کشت می شود (اکبری نیا و همکاران، 1384). در اطراف مدیترانه، جنوب شرقی آسیا، افغانستان و مصر هم کشت می شود ولی عمدتاً در هند وجود دارد (Wahab et al., 2008). زنیان در ایران، در شهرهای بلوچستان، تبریز، اصفهان، خوزستان، کرمان، تربت حیدریه و سیستان می روید ( معاونی، 1388). 5-1- نیازهای اکولوژیکی زنیان زنیان گیاهی است که در طول رویش خود به آب و هوای گرم و آفتابی کامل نیاز دارد. زنیان برای جوانه زنی به دمای 20 الی 25 درجه سانتیگراد و در مرحله ساقه دهی تا گلدهی به مقدار کافی آب نیاز دارد. آبیاری منظم باعث افزایش عملکرد بذر و مقدار اسانس می شود. چنانچه در طول رویش آب کافی در دسترس گیاهان نباشد، عملکرد بذر به میزان قابل توجهی کاهش می یابد. خاک های سبک و تهی از مواد غذایی و همچنین خاک های سنگین رسی برای کشت زنیان مناسب نیست. pH مناسب برای این گیاه بین 5/6 تا 2/7 می باشد (معاونی، 1388). زنیان از متحمل ترین گیاهان دارویی نسبت به شوری محسوب می شود. همچنین به خاک های قلیایی تحمل خوبی دارد. این گیاه با تراکم بالا قابل کشت بوده، بنابراین برای مقابله با علف های هرز می توان از آن استفاده کرد (مجنون حسینی و دوازده امامی، 1386). 6-1- ترکیبات شیمیایی گیاه قسمت مورد استفاده زنیان در طب سنتی دانه (بذر) آن است. بذور زنیان بطور کلی حاوی 4/7 درصد رطوبت، 1/17 درصد پروتئین، 8/21 درصد چربی، 9/7 درصد مواد معدنی، 2/21 درصد فیبر و 6/24 درصد کربوهیدرات در هر 100 گرم می باشد (Dwivedi et al., 2012). اسانس بذر زنیان از فنول ها و ترپن ها تشکیل شده است و حاوی بیش از 27 ترکیب است که تیمول (61 درصد) جزء اصلی آن و ترکیبات مهم دیگر آن پاراسیمن (6/15 درصد)، آلفا- ترپینن (9/11 درصد)، بتا- پینن (5-4 درصد)، دی پینن (6-4 درصد)، کامفن و میرسن می باشد. اسانس آن علاوه بر تیمول حاوی یک هیدروکربن مایع که سیمول یا کریمین نامیده می شود نیز می باشد. احتمال دارد که اسانس حاوی هیدروکربن دیگری باشد که با تورپنتین اسانس ایزومریک می باشد (Malhotra and Vijay, 2004). زنیان همچنین حاوی کاتیونهایی شامل سدیم، پتاسیم، آهن، کلسیم، منیزیوم و روی است (میرحیدر، 1380). Saharkhiz و همکاران (2005)، اثرات مراحل مختلف برداشت (مراحل خمیری و رسیدگی بذر) را روی محتوی و ترکیب اسانس بذر زنیان کشت شده در ایران مطالعه کردند. محتوی اسانس میوه های برداشت شده در مراحل خمیری و رسیدگی به ترتیب 1/7 درصد و 2/3 درصد بدست آمد. ترکیبات اصلی در اسانس میوه هایی که در مرحله خمیری برداشت شدند شامل آلفا-ترپینن 2/43 درصد و تیمول 4/32 درصد و پاراسیمن 7/20 درصد، در حالی که ترکیبات اصلی اسانس میوه هایی که در مرحله رسیدگی برداشت شدند به ترتیب شامل تیمول 7/36 درصد، آلفا- ترپینن 5/36 درصد و پارا- سیمن 1/21 درصد بود. 7-1- خواص درمانی در طب سنتی از بذور و ریشه گیاه زنیان استفاده فراوان می شود. به عنوان بادشکن (ضد نفخ)، تونیک و زیاد کننده تنفس، مداوای ترش کردن معده بکار می رود (مجنون حسینی و دوازده امامی، 1386). همچنین بطور سنتی، عصاره زنیان جهت فرونشاندن علائم آنفلوانزا در کودکان استفاده می شود (Goudarzi et al., 2011). در طب مدرن به عنوان ضد عفونی کننده قوی، تقویت هاضمه، و در مصرف خارجی به منظور درمان رماتیسم استفاده می شود. عصاره بذر زنیان در داروهای ضد سرفه و مشتقات آپوکسی به کار می رود. در هند و افغانستان به عنوان طعم دهنده در غذاهای آماده و سرپایی، کنسرو لوبیا و تهیه انواع نان به کار می رود (مجنون حسینی و دوازده امامی، 1386). تیمول، ترکیب فنلی فراوان موجود در زنیان است که میکروب کش، ضد اسپاسم، ضد قارچ (Wadhwa, 2010) و اثر کاهش دهنده فشار خون را دارد و در درمان بیماری های پوستی مانند آکنه و درماتیت همراه سایر ترکیبات فنلی کاربرد دارد (Srivastava, 1999). عصاره الکلی زنیان شامل ساپونین با شاخص 500، فلاونوئید زرد کریستاله و یک ماده استروئیدی است که به عنوان ضد میکروب بر 9 گونه باکتری گرم مثبت و گرم منفی مؤثر است (Sadananda, 2000; Srivastava, 1999). همچنین عصاره الکلی زنیان به عنوان آنتی هیستامین کاربرد دارد (Boskabady, 2000). همچنین زنیان در رفع بیماری های معده و کبد، محرک، مقوی معده، بادشکن، مقوی، ضد اسپاسم، ضد عفونی کننده، ضد تهوع، مقوی قوه باء، ضد کرم و مدر است ( معاونی، 1388). 8-1- کشت بافت گیاهی با توجه به اینکه امروزه روش های قدیمی و کلاسیک تکثیر و اصلاح گیاهان به تنهایی جوابگوی بسیاری از نیازها نمی باشد، لازم است روش های جدیدتری جایگزین یا تکمیل کننده روش های قبلی مورد استفاده قرار گیرد. مناسب ترین راه برای نیل به این هدف، استفاده از روش های زیست فن آوری می باشد (مشایخی، 1386). کشت بافت گیاهی، به تکثیر و رشد سلولها، بافت ها و اندام های گیاهان اطلاق می شود که در محیط های جامد یا مایع، تحت شرایط استریل و در شرایط محیطی کنترل شده باشند. کشت بافت گیاهی به مفهوم توتی پوتنسی وابسته است که به توانایی سلولها و بافت های گیاهی جهت نمو به گیاه جدید کامل می باشد (Sidhu, 2010). در سال 1838 شوان وشلیدن تئوری توتی پوتنسی را ارائه نمودند که بر اساس این تئوری، هر سلول، مستقل بوده و در اصل قادر به تولید یک گیاه کامل است. در واقع تئوری آنها، پایه و اساس کشت بافت و سلول گیاهی بود (Pieric, 1979). اولین تلاش به وسیله Haberlandt، گیاهشناس آلمانی که بعنوان پدر کشت بافت گیاهی شناخته شد، صورت گرفت که سلولهای گیاهی را جدا و در محلول نمک Knops در سال 1898 کشت کرد (Krikorian, 1969)، ولی او در روش کشت بافت، ناموفق بود. معذالک هاریون، باروز و کارل (1909-1907)، موفق به کشت درون شیشه ای بافت های حیوانی و انسانی، شدند. گرچه محققین تحقیقاتی را در ارتباط با کشت درون شیشه ای، در مورد بذور گیاهچه های ارکیده، جنین و اندام های گیاهی، انجام دادند ولی نوبکرت، گوستریت و وایت (1939)، برای اولین بار موفق به تولید گیاه حاصل از کشت بافت، شدند (Pierik, 1979). کشت بافت های گیاهی، از قطعات کوچک که به آنها ریزنمونه گفته می شود و از بخش های مختلف گیاه گرفته می شود، آغاز می شود. به طور کلی، همه بخش های گیاه به عنوان منبع ریزنمونه بطور موفقیت آمیزی استفاده شده اند.  9-1- کاربردهای کشت بافت گیاهی در کشاورزی تکثیر کلونی سریع و در مقیاس وسیع گیاهان یکسان از یک منبع گیاهی برتر حذف عوامل بیماری زا، همچنین تسهیل انتقال ماده گیاهی از راه مرزهای بین المللی تهیه منابع عاری از بیماری به صورت کشت درون شیشه ای ذخیره ژرم پلاسم و ذخیره بلند مدت منابع گیاهی گزینش از جهش های خود بخودی یا القایی تولید ریز قلمه های ریشه دار شده در گونه های زینتی چوبی سخت ریشه زا بازیابی دورگها از گونه های ناسازگار توسط کشت رویان یا تخمک تولید گیاهان هاپلوئید: با استفاده از کشت بساک گیاهان هاپلوئید برای بازیابی جهش های مغلوب در برنامه های اصلاحی استفاده می شود. باززایی متوالی، باعث تولید هاپلوئید های مضاعف شده، هموزیگوس شده و بنابراین لاین های اصلاحی خالص فراهم می شوند ( آزادی و باقری، 1382). 10-1- روش های مختلف کشت بافت گیاهی هر گیاه، شامل اندام های متفاوتی است، که هر یک از این اندامها از معدودی بافت تشکیل شده اند و بافت ها به نوبه خود از سلولهای اختصاصی به وجود آمده اند. اگر دیواره این سلولها توسط آنزیم هضم شوند، پروتوپلاست حاصل می شود. از آن جایی که گیاه، از مواد ساختمانی بسیار متفاوتی تشکیل شده است، انواع مختلفی از کشت درون شیشه نیز وجود دارد. 1- کشت گیاه کامل: یک بذر ممکن است در شرایط درون شیشه کشت شود و یک گیاهچه و در نهایت یک گیاه کامل تولید کند. 2- کشت اندام گیاهی: یک اندام جدا شده، در شرایط درون شیشه ای رشد می کند. در کشت اندام، انواع مختلفی مثل کشت مریستم، کشت نوک ساقه، کشت ریشه ، کشت پرچم قابل تشخیص هستند. 3- کشت جنین1: پس از حذف پوسته بذر ، جنین جدا شده و کشت می شود. 4- کشت کالوس2: اگر یک بافت تمایز یافته جدا شود و در شرایط درون شیشه تولید یک توده تمایز نیافته به نام کالوس نماید، این پدیده را کشت کالوس می نامند. 5- کشت سلول3: کشت سلول های منفرد که به کمک آنزیمها یا به روش های مکانیکی از یک بافت گیاهی، کالوس یا سوسپانسیون سلولی به دست می آیند، کشت سلول نامیده می شود. 4- کشت پروتوپلاست4: کشت پروتوپلاستهایی که در اثر هضم آنزیمی دیواره سلول بوجود آمده اند، کشت پروتوپلاست می نامند (باقری و صفاری، 1388). دریافت فایل بررسی فاکتورهای مؤثر در باززایی درون شیشه ای گیاه زنیان(Carum copticum L.)