دانلود فایل

بزرگترین مرجع دانلود فایل

دانلود فایل

بزرگترین مرجع دانلود فایل

صور خیال در غزلیّات خواجوی کرمانی

صور خیال در غزلیّات خواجوی کرمانی

صور خیال در غزلیّات خواجوی کرمانی

 

فهرست مطالب

  عنوان شماره صفحه

 فصل اوّل:کلیّات تحقیق1

1-مقدمه2

درآمد.. 2

1-1-تاریخچه3

1-2-بیان مساله8

1-3-اهمیّت و ضرورت و اهداف تحقیق11

1-4-تعارف عملیاتی متغیرها15

1-4-1-صُورخیال15

1-4-2-تشبیه15

1-4-3-استعاره15

1-4-4-مجاز15

1-4-5-کنایه15

1-4-6-سبک عراقی16

1-6-پیشینه تحقیق16

1-7-روش تحقیق17

1-8-تحقیق توصیفی تحلیلی18

1-9-نوع مطالعه، روش ها و ابزارهای گردآوری اطلاعات19

1-10-اسناد عمده مورد استفاده در این تحقیق19

1-11-محدودیت ها و موانع20

فصل دوّم:تشبیه21

2-1-تشبیه22

2-1-1-محسوس به محسوس:23

2-1-2-معقول به معقول یا عقلی به عقلی:23

2-1-3-محسوس به معقول:24

2-1-4-معقول به محسوس:24

2-2-تشبیه در غزلیّات خواجوی کرمانی25

2-3-1-تشبیه مفرد و مقید27

2-3-2-تشبیه مرکب28

2-3-3-تشبیه جمع32

2-3-4-تشبیه تسویه34

2-3-5-تشبیه ملفوف35

2-3-6- تشبیه مفروق35

2-3-7-تشبیه معکوس یا مقلوب38

2-3-8-تشبیه مضمر38

2-3-9-تشبیه مشروط40

2-3-10- تشبیه تفضیل41

2-3-11-تشبیه تمثیل42

2-3-12-اضافه تشبیهی42

2-3-13-تشبیه مفرد به مفرد45

2-4-اضافه تشبیهی ( مفرد به مفرد )46

2-5-وجه شبه مرکب محسوس47

2-6-تشبیه بلیغ و مضمر و مجاز به علاقه آلیّه و ملازمت47

2-7-تشبیه ملفوف و مضمر48

2-8-تشبیه مفرد به مرکب و ایهام48

2-9-جمع و مقید49

2-10-اضافۀ تشبیهی و مقیّد49

2-11-تشبیه معقول به محسوس و مفرد به مفرد49

2-12-تشبیه محسوس به محسوس و مضمر50

2-13-تشبیه مُضمر و ایهام50

2-13-تشبیه مقیّد و بلیغ51

2-14-تشبیه و استعاره52

2-15-تشبیه بر مبنای استعاره52

2-16-تشبیه مُرسل و کنایه53

2-17-اضافه تشبیهی و آمیزه ای از ا استعاره و کنایه53

2-18-اضافه تشبیهی و کنایه54

2-19-اضافه تشبیهی و استعاره54

2-20-اضافه ی تشبیهی محسوس به محسوس57

2-21-تشبیه مقیّد و استعاره57

2-22-تشبیه مفروق و اضافه ی تشبیهی و استخدام58

2-23-تشبیه مقیّد محسوس به محسوس و کنایه (ایما)61

2-24-تشبیه مرکب به مقید61

2-25-تشبیه مقید و کنایه62

2-26-تشبیه محسوس به معقول و مضُمر و ایهام62

2-27-تمثیل و ملفوف63

2-28-تشبیه تمثیل و کنایه63

2-29-تشبیه مفرد به مفرد و کنایه63

2-30-تشبیه تفضیل برمبنای استعاره64

2-31-اضافه ی تشبیهی و ایهام64

2-32-تشبیه تمثیل و ایهام65

2-33-تشبیه و کنایه65

2-34-تشبیه مقیّد و مجاز به علاقه ی جزء به کل66

2-35-استخدام67

2-36-استخدام و کنایه67

2-37-تشبیه مقیّد به مقیّد67

2-38-تشبیه مرکب و مُضمر68

2-39-تشبیه مفرد محسوس به محسوس و معقول به محسوس و مجاز69

2-40-تشبیه تمثیل و استعاره70

2-41-تشبیه مضمر و مفروق و تفضیل70

2-42-تشبیه مفرد به مفرد محسوس و کنایه اسمی بعید70

2-43-تشبیه تفضیل و کنایه بعید71

2-44-اضافه تشبیهی و تشبیه مضمر71

2-45-تشبیه مقّید71

2-46-تشبیه مضمر و مقید72

2-47-تشبیه مفرد به مفرد و کنایه و ایهام72

2-48-اضافه تشبیهی مفرد به مفرد73

2-49-تشبیه مفروق و مقیّد73

2-50-تشبیه تفضیل و مُضمر73

2-51-تشبیه مقید محسوس به محسوس74

2-52-تشبیه صریح و کنایه75

2-53-تشبیه مرسل و مفصل75

2-54-تشبیه مرسل و مفصّل و مفروق75

2-55-تشبیه معقول به محسوس بلیغ76

2-56-تشبیه مقّید و ایهام76

2-57-تشبیه مرکّب و مفرد77

2-58-تشبیه مرکب و مفروق77

2-59-تشبیه مُضمر و ایهام توأمان77

2-60-تشبیه مقّید محسوس به محسو س78

2-61-تشبیه مُضمر و بلیغ78

2-62-تشبیه بلیغ و مقیّد78

2-63-تشبیه ملفوف استعاره ی مکنّیه و مصّرحه79

2-64-تشبیه مفروق و مرکب79

2-65-تشبیه مرکب به مرکب80

2-66-تشبیه بلیغ:80

2-67-تشبیه بلیغ (محسوس به محسوس)80

2-68-تشبیه بلیغ و استعاره ی تبعّیه81

2-69-تشبیه و مضمر،وجه شبه در مشبه اقوی است81

2-70-شبیه مفروق و تفضیل82

2-71-تشبیه فشرده و استعاره ی مطلقه82

2-72-تشبیه مقیّد و مرکب83

فصل سوّم:استعاره84

3-1-2- استعارۀ مصرّحۀ مرشحه88

3-1-3-استعارۀ مطلقه89

3-2-استعارۀ مکنیّه تخییلیّه89

3-2-1- به صورت ترکیب اضافی یعنی اضافۀ استعاری89

3-2-2-به صورت ترکیب وصفی که همان معنای اضافۀ استعاری را می دهد مانند89

3-2-3-به صورت جمله90

3-3-تشخیص یا پرسونیفیکاسیون92

3-4-تشخیص و استعارۀ مصرّحه94

3-5-تشخیص (استعاره ی مکنیّه )94

3-6-استعارۀ تبعیّه95

3-7-استعاره تبعیّه و کنایه96

3-8-استعاره ی تبعیّه ی وصفی و کنایه97

3-9-استعاره ی تبعیّه ی فعلی97

3-10-استعاره ی تبعیّه ی فعلی و استعاره ی محقّقه97

3-11-استعاره ی تبعیّه ی اسمی (اسم مشتق)98

3-12-استعاره ی تبعیّه ی وصفی98

3-13-استعاره تبعّیه و ایهام و کنایه99

3-14-استعاره ی تبعّیه و کنایه ی قریب100

3-15-استعاره ی تبعّیه اسمی100

3-16-استعاره تبعّیه وصفی و کنایه(تلویح)101

3-17-استعاره و فاقیّه و عنادیّه102

3-18-استعاره مکنیّه با ساختار بدیع102

3-20-استعارۀ مکنیه و ایهام توأمان103

3-21-استعاره مکنیّه و ایهام و کنایه توأمان:103

3-22-استعاره مکنیه با ژرف ساخت تشبیه جمع و مجاز:104

3-23-حسن تعلیل با ژرف ساخت استعاره:105

3-24-اضافۀ استعاری و کنایه105

3-25-اضافۀ استعاری105

3-26-اضافه ی استعاری (استعاره ی مکنیّه )107

3-27-استعاره مکنیّه107

3-28-استعاره مصرّحه وصفی109

3-29-استعارهی مصرحّه نمادین110

3-30-استعاره مصرحّه و تبعیّه111

3-31-استعاره ی مصرحّه ی مطلقه111

3-32-استعاره ی مصرحّه نمادین و اقسام کنایه112

3-33-استعاره ی مکنیّه و تبعیّه113

3-34-اضافه ی تشبیهی و آمیزه ای از استعاره و کنایه113

3-39-استعاره با ژرف ساخت تشبیه تفضیل116

3-40-پارادوکس و استعاره117

3-41-استعاره با ژرف ساخت تشبیه ملفوف118

3-42-استعاره محققّه119

3-43-استعاره ی محققه مجرده119

3-44-استعاره ی تبعیّه و مصرحّه120

3-46-استعاره ی مصرحّه121

3-47-استعاره ی مصرحّه و کنایه123

3-48-استعاره در استعاره124

3-49-تشبیه تفضیل و کنایه ی بعید124

3-50-استعاره و تشبیه تفضیل124

3-51-استعاره ی مصرحّه ی نمادین124

3-52-استعاره مرکّب نمادین:125

3-53-استعاره ی مصّرحه و ایهام126

3-54-استعاره ی مصّرحه و کنایه قریب (تشبیه کنایی)126

3-55-استعاره ی مطلّقه و تبعّیه127

3-56-استعاره ی مصّرحه مطلقه کنایه قریب(ایما)127

3-57-استعاره ی مطّلقه و ایهام127

3-58-استعاره ی مکنّیه128

3-59-استعاره مکنیه (اضافه استعاری)128

3-60-استعاره ی مکنیه و کنایه (ایماء)129

3-61-استعاره مکنیّه و مصرحّه129

3-62-استعاره مکنیّه و تشبیه129

3-63-استعاره و تشبیه بلیغ(محسوس به محسوس)130

3-64-استعاره ی مکنّیه و کنایه130

3-65-استعاره ی مطلقه و تشبیه131

فصل چهارم:مجاز132

4-1-مجاز133

4-1-1-علاقه کل و جزء133

4-1-2-علاقه حال و محل یا ظرف و مظروف :134

4-1-3-علاقه لازم و ملزوم134

4-1-4-علاقه علّت و معلول134

4-1-5-علاقه ی عام و خاص135

4-1-6-علاقه ماکان و مایکون136

4-1-7--مجاز به علاقه ی ماکان137

4-1-8-علاقه جنس138

4-1-9-علاقه مجاورت138

4-1-10-علاقه تضاد138

4-2-مجاز و کنایه138

4-3-مجاز و تشبیه مقید140

4-4-مجاز به علاقه ی آلیه و استعاره ی تبعّیه وصفی141

4-5- مجاز به علاقهی آلیّه و استعارهی تبعیّه فعلی141

4-6-مجاز به علاقه ی جز به کل142

4-7-مجاز به علاقه ی ملکّیت شرعی143

4-8-مجاز به علاقه ی علت به معلول و استعاره ی مصّرحه و ایهام144

4-9-مجاز به علاقه ی ملازمت و استعاره144

4-10-مجاز به علاقه ی جز به کل و استعاره و کنایه145

4-11-مجاز به علاقه ی حال و محل و کنایه فعلی145

4-12-مجاز به علاقه ی آمرو مامور145

4-13-مجاز به علاقه ی علّت و معلول و تشبیه146

4-14-مجاز بالاستعاره147

4-15-مجاز به علاقه ی ظرف و مظروف147

4-16-مجاز به علاقه ی جنسیت و کنایه بعید(تلویح)147

4-17-مجاز به علاقه ی ملازمت148

4-18-مجاز به علاقه ی ملازمت(مجاز فعلی)149

4-20-مجاز به علاقه ی حال و محل و تشبیه مرکّب به مرکّب151

4-21-مجاز فعلی به علاقه ی ملازمت و حال و محل151

4-22-مجاز به علاقه ی عدم تکرار152

4-23-مجاز به علاقه ی مسامحه152

4-24-مجاز به علاقه ی مسامحه و کنایه قریب153

4-25-مجاز به علاقهی ظرف و مظروف و حالّ و محلّ153

4-26-مجاز به علاقهی جزء به کل و ظرف و مظروف155

4-27-مجاز و استعاره یا کنایه ایهام آفرین156

4-29-اقسام مجاز در غزلیّات خواجوی کرمانی157

فصل پنجم:کنایه161

5-1-کنایه162

5-1-1-کنایه از موصوف (اسم)162

5-1-2-کنایه از صفت162

5-1-3-کنایه از فعل یا مصدر163

5-2-انواع کنایه به لحاظ واضح بودن و مخفی و مستور بودن معنا و مقصود163

5-2-1-ایماء163

5-2-3-رمز164

5-2-4-تعریض164

5-3-کنایه164

5-4-کنایه بعید فعلی:166

5-5-ایهام تناسب بر مبنای کنایه:169

5-6-کنایه و ایهام169

5-7-کنایه وصفی170

5-8-کنایه قریب (فعلی)170

5-9-ظهور و ارائه انواع کنایات در دیوان خواجو171

5-10-کنایه فعلی176

5-11-کنایهی بعید با ساختار جمله178

5-12-ایهام تضاد برمبنای کنایه استعاره ی تبعیّه ی وصفی179

5-13-ایهام تضاد بر مبنای کنایه180

5-14-کنایه(تلویح)181

5-15-ایهام186

5-16-ایهام و تشبیه187

5-17-ایهام و استعاره187

5-18-تشخیص و ایهام187

5-19-کنایه فعلی قریب188

5-20-تشخیص و کنایه188

5-21-تلویح واستعاره189

5-22-کنایه قریب با ساختار جمله190

5-23-کنایه بعید و تشبیه190

5-25-کنایه بعید وصفی191

5-26-کنایه (تلویح ) وایهام191

5-27-کنایه قریب و بعید اسمی وفعلی191

5-28-کنایه وتشبیه فشرده192

5-29-کنایه تلویح و تشبیه:192

5-30-مجموعه ای از کنایات193

5-30-1-کنایه( تلویح)193

5-30-2-کنایه ایماء194

5-30-3-کنایه بعید و استعاره ی مصرحه195

5-30-4-کنایه و استعاره ی مکنّیه195

نتیجه گیری196

منابع و ماخذ198

 چکیده

  خواجوی کرمانی از شاعران نامدار و بلیغ قرن هشتم و اوایل قرن نهم ه.ق. است. وی به کثرت آثار و کاربرد ترکیبات و تعبیرات و بویژه ارائه نکات بلاغی در غزلیّات خویش، شهرة آفاق است. انواع صور خیال از تشبیه و استعاره و کنایه و مجاز، مخصوصاً انواع تشبیه و استعاره را برای القای مفاهیم عاشقانه و عارفانه و آفرینش و پردازش تخیّلات ظریف و دل نشین خویش در ابیات غزلیّات خویش، به کار برده است.

عنوان پایانه نامه­ی فراروی، صور خیال در دیوان غزلیّات خواجوی کرمانی است، پوهشگر پیش از آغاز این پژوهش،هرگز بر این باور نبود که این شاعر کرمانی، در آفرینش صور خیال براستی بعد از سعدی و حافظ، قرار گیرد امّا پژوهشگر مستمر در اغلب ابیات غزلیّات وی، استادی و توانمندی طبع این شاعر را در ارائه و آفرینش زیباترین صور بلاغی در حوزه­ی شعر غنایی بویژه در مطاوی غزلیّاتش، به روشنی و بسیار برجسته، ثابت می کند. خیلِ انبوه صور خیال در دیوان وی، به گونه ای است که کمتر شاعری را در جلوه دادن و نمودار ساختن زیباترین و جذّاب ترین تشبیهات و استعارات، می توان با این شاعر خوش قریحه و پرکار، مقایسه کرد و سنجید. از سعدی و حافظ که بگذریم، خواجوی کرمانی، در عرصه­ی بلاغت، شیواترین و برجسته ترین لطایف و تعبیرات بلاغی را به خوانندگان غزلیّاتش، در دراز نای قرون، هدیه نموده است. نگارنده در چهار فصل، بلیغ­ترین صور خیال فاخر و برجسته­ی شاعر یاد شده را با استناد به تک تک ابیات غزلیّات وی، توضیح داده و همه­ی جوانب بلاغی را در تشریح هر صورت بلاغی و خیالی، مدّنظر داشته است.

واژگان کلیدی: خواجوی کرمانی، صورخیال، تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه.

  فصل اوّل

کلیّات تحقیق

  1-مقدمه

درآمد

نخل بندِ شعرا، کمال الدین ابوالعطا، محمدبن علی، مرشدی کرمانی، عارف بزرگ و شاعر استاد ایران در قرن هشتم هجری ست. نسبت «مرشدی» او به جهت انتساب اوست به فرقه­ی مرشدیّه که پیروان شیخ مرشد ابواسحاق کازرونی بوده اند و عنوان «نخلِ بندِ شعرا» که در غالب مآخذ به وی مکرّر داده شده است. حکایت از تبّحر و کمال او در خَلق معانی و برتری او بر فرهیختگان و ادبای روزگار خویش است.

ولادت خواجو آنگونه که در پایان مثنوی «گل نوروز» آورده، بیستم ماه، ذی الجحّه 689 ه.ق. است. وی بنایه روایت دولتشاه سمرقندی (صفا، 1396: 889) از بزرگ زادگان کرمانی بوده است و در دوران کودکی را در کرمان گذرانیده و سپس به سفرهای طولانی خود به حجاز و شام و بیت المقدس و عراق حجم و عراق عرب و مصر و فارس و بعضی از بنادر خلیج فارس و بعضی از بنادر خلیج فارس پرداخت و در این سفرها دانش و تحقیق اندوخت. وی دربار سلطان ابوسعید را دیده و با وزیرش غیاث الدین محمد دوستی داشته است. پس در پناه خاندان اینجو به سر برده و بویژه در دوران حکومت شاه شیخ ابواسحاق، در عنایت او، روزگار به رفاه گذرانیده است. افزون بر این وی با امر مبارز الدین نیز مرتبط بوده و او را مدح گفته است. خواجو از بزرگان طریقت، شیخ مرشد ابواسحاق کازرونی و شیخ سیف الدین باَخرزی و شیخ الاسلام امین الدین بلیانی و شیخ علاء الدوله سمنانی را ستوده وبه او ارادت می ورزیده است.

خواجو در طریقت تصوّف، ثابت قدم بوده و از همین جاست که نفوذ افکار صوفیانه و اندیشه های عارفانه را در غالب اشعار او آشکار می توان دید.

از میان معاصران خواجو، ذکر نام حافظ در اینجا لازم تر و ضروری تر است، زیرا این دو استاد بزرگ هم زمان ارتباط نزدیک وجود داشت. خواجو که به سال و تجربه شاعری بر حافظ تقدّم داشت، در مدّتی که مقیم شیراز بود، چون دوستی که سمت رهبری داشته باشد بر اندیشه ی حافظ پرتو تعلیم انداخته بود و به همین سبب است که در دیوان خواجه ی شیراز، بسیار ابیات می بینیم که به تقلید یا به استقبال از غزل های خواجو ساخته و یا گاه معنی و لفظی از خواجو را اقتباس کرده است تا جایی که یکی از شاعران آن روزگار گفته است:

استاد غزل سعدی ست نزد همه کس امّا دارد سخن حافظ، طرز سخن خواجو

سال وفات خواجو را 750 ه. ق. ذکر کرده اند. وفات وی در شیراز اتفاق افتاده و آرامگاه او در تنگ الله اکبر شیراز است. آثار خواجو متعدد و کلیّات او مفصّل و از هر جهت سزاوار دقّت و شایان اهمیّت است. وی از آغاز جوانی سرودن شعر را آغاز نموده و تا پایان حیات به خلق آثار مختلف خود، سرگرم بوده است. مجموعه ابیاتش در حدود چهل بیت است و از جمله شاعرانی است که در حیات وی، به جمع آوری اشعار دیوان و آثار وی اقدام شده است. دیوان وی، بیست و پنج هزار بیت است. خواجو شش مثنوی در اوزان گوناگون سروده و در آنها به نظامی و فردوسی نظر داشته است و استادی و مهارت و قدرت طمع و اندیشه وی در همه مثنوی های وی آشکار است. این مثنوی ها عبارتند از:

-سام نامه که منظومه ای حماسی و عشقی در بحر متقارب مثمن مقصور یا محذوف است و به تقلید از فردوسی سروده است درباره سرگذشت سام نریمان و عشق ها و جنگ ها و ماجراهای اوست.

-همای و همایون مثنوی عاشقانه ای است در داستان عشق همایون با همای دختر مغفور چین در بحر متقارب که خواجو آن را به سال 732 به اتمام رسانید.

- مثنوی دیگری وی گل و نوروز است در بحر هَرج مدّس مخذوف در عشق شاهزاده یی به نام نوروز «گل» دختر پادشاه روم که شاعر آن را در برابر خسرو و شیرین نظامی سروده است.

-روضه الانوار منظومه ای است در بحر سریع که وی را با توجه به مثنوی مخزن الاسرار نظامی که در حکمت وانواع حکایت سروده است.

- کمال نامه منظومه ای ست عرفانی در دوازده باب بر وزن سیر العباد سنائی و گوهرنامه که بیش از هزار بیت است و در بحر هَزَج مدّس مخذوف و به نام امیر مبارزالدین نطفر حکمران کرمان و فارس سروده شده است،افزون بر اینها خواجوآثاری چون القلوب و -رساله­ البادیه و رساله­ی سبع المثانی و رساله­ی مناظره ی شمس و سحاب دارد.

با مطالعه در آثار منظوم و منثور خواجو که مجموعه عظیمی را تشکیل می دهد به کمال تبّحر و استادی و مهارت وی در سرودن اقسام شعر با توجه به داستانهای غنایی، عرفانی و تاریخی، می توان پی برد، غزلیّات خواجو در میان آثار وی از پختگی، برجستگی، شیوایی و دل نشینی خاصّی برخوردار است که بخش عظیمی از این جذّابیت و دل نشینی غزلیّات مرهون انواع صور خیال در غزلیات اوست که نگارنده این پایان نامه به پژوهش (پایان) در صور بیانی غزلیات عاشقانه و عرفانی این شاعر شیرین سخن و سبک عراقی پرداخته است.

 1-1-تاریخچه

هر یک از علوم ادبی، علاقه مندان، پژوهشگران و مطالعه کنندگان ویژه ای دارد. گر چه دانش های ادبی همیشه مورد توجّه و علاقة دوست داران شعر و نویسندگی و علوم بلاغت بوده است امّا در میان این علوم، علم معانی و بیان، خصوصا بیانی که از مقوله صورخیال در شعر و نثر سخن می گوید و زبان ارجاعی را با پربار نمودن از فراهنجاری ها و ساختارشکنی های بلاغی و بیانی به سوی یک زبان کامل عیار ادبی و شاعرانه سوق می دهد. درست است که همه علوم ادبی به گونه ای از زبان ادب یعنی زبانی که فراسوی مرزهای زبان ارجاعی و عامیانه است، سخن می گویند و هر کدام به نوعی در زیبا کردن زبان ادبی و پیرایه و زیوربستن به قد وقامت زبان فارسی دری، می کوشند. اما علم بیان به درستی در شیوا و شرین و دل نشین کردن کلام در شهر کهن از روزگار سبک خراسانی، دخالت عمده و تاثیر برجسته و آفرینش های به جا ماندنی وماندگار داشته است.

هر یک از شاعران که دیرباز شعر کهن سروده اند، برای آگاهی بیشتر از زبان مادری و شناخت فراز و نشیبهای سخن چه از منظر ساختارهای زبانی و دستوری و چه شناخت واژگان (فقه اللّغه ) و چه آگاهی از صور بلاغی چهارگانه در حوزه شعر، بر خود لازم می دانستند که آثار پیشینیان را که درباره بیان در شعر، نگاشته شده بود و برجستگی های زبان ادبی و فراهنجاری را در حوزه بیان با ارائه و آفرینش بهترین نمونه ها و آثار نشان داده بود، مطالعه کنند و از نظرِ دقت آمیز و ظریف و نکته سنج خود بگذارنند.

در میان نویسندگان، ادبای قدیم، نیز عدّه ای، شاعران جوان را به مطالعه آثار پیش از خود که اسوه و رهنمود و راهنمای خوب و نسبتا کاملی برای آنان بود، تشویق و ترغیب می نمودند. از آن جمله، نظامی عروضی سمرقندی است که در مقدّمة چهار مقاله در مورد بهره جویی شاعران از آثار گذشتگان، با ذکر کتاب ها و آثار نمونه، داد سخن داده و تاکید ورزیده است که شاعر نوپا و نوخاسته و جوان باید گردِ این کتاب ها بگردد و از شعر شاعران پیشینیان بیست هزاربیت پیش چشم داشته باشد (نظامی عروضی،1373 :5).





مقدمه، تصحیح انتقادی و تعلیق نسخه‌ی‌ خطی سوگ نامه‌ی‌ فاجعه‌ی‌ کربلا اثر «ویلهلم لیتن آلمانی»

مقدمه، تصحیح انتقادی و تعلیق نسخه‌ی‌ خطی سوگ نامه‌ی‌ فاجعه‌ی‌ کربلا اثر «ویلهلم لیتن آلمانی»

مقدمه، تصحیح انتقادی و تعلیق نسخه‌ی‌ خطی سوگ نامه‌ی‌ فاجعه‌ی‌ کربلا اثر «ویلهلم لیتن آلمانی»

 

فهرست مطالب

عنوان صفحه

چکیده1

مقدمه2

فصل اول: کلیات

1-1- هدف4

1-2- پیشینه‌ی تحقیق5

1-3- روش کار وتحقیق6

فصل دوم: تعزیه‌ی عاشورایی

2-1- مقدمه7

2-2- معنی تعزیه7

2-3- تاریخچه‌ی تعزیه9

2-4- انواع تعزیه12

2-4-1- تعزیه‌ی دوره12

2-4-2- تعزیه‌ی زمینی13

2-4-3- تعزیه‌ی زنانه13

2-4-4- تعزیه‌ی مضحک14

2-5- موسیقی در تعزیه15

2-6- ویژگی‌های تعزیه نامه‌ها16

2-6-1- منظوم و غنایی بودن17

2-6-2- تراژیک یا حزن انگیز بودن17

2-6-3- فراوانی و تنوع وزن‌ها و بحرها17

2-6-4- دراماتیک بودن تعزیه‌ها18

فصل سوم: ترجمه‌ی مقدمه‌ی کتاب

3-1- پیش گفتار19

3-2- مقدمه21

فصل چهارم: مجالس

4-1- مجلس اول: درآمدی بر قربانی کردن حضرت اسماعیل توسط حضرت ابراهیم32

4-1-1- پیش درآمد مجلس اول32

4-1-2- اشعار مجلس اول36

4-2- مجلس دوم: مجلس عاق والدین، به حجره رفتن پیغمبر، در به روی خود بستن46

4-2-1- پیش در آمد مجلس دوم46

4-2-2- اشعار مجلس دوم48

4-3- مجلس سوم: مجلس مهلت خواستن جناب سیدالشهداء از کوفیان بی حیا در زمین کربلا در شب عاشورا از شمر والدالزنا68

4-3-1- پیش در آمد مجلس سوم68

4-3-2- اشعار مجلس سوم71

4-4- مجلس چهارم: در کیفیت شهادت وهب و وداع نمودن اهل بیت خود را و شهید شدن آن111

4-4-1- پیش درآمد مجلس چهارم111

4-4-2- اشعار مجلس چهارم113

4-5- مجلس پنجم: مجلس شهادت حضرت عباس علی ارواحنا فداک123

4-5-1- پیش درآمد مجلس پنجم123

4-5-2- اشعار مجلس پنجم125

4-6- مجلس ششم: شهادت جناب سید الشهداء ( صلوات الله علیه) در صحرای کربلای معلی151

4-6-1- پیش درآمد مجلس ششم151

4-6-2- اشعار مجلس ششم154

4-7- مجلس هفتم: مجلس مرغی که آمد به مدینه بر سر دیوار خانه‌ی فاطمه و شفا یافتن دختر یهودی از خون بال مرغ و مسلمان شدن هفتاد نفر از یهودی189

4-7-1- پیش درآمد مجلس هفتم189

4-7-2- اشعار مجلس هفتم192

4-8- مجلس هشتم: خولی سر امام را به تنور نهادن و نزول پیامبر و فاطمه (س)207

4-8-1- پیش درآمد مجلس هشتم207

4-8-2- اشعار مجلس هشتم209

4-9- مجلس نهم: زن نصرانی و آمدن او به زمین کربلای معلی و معجزات چند دیدن و مسلمان شدن او به دست فاطمه علیها السّلام221

4-9-1- پیش در آمد مجلس نهم221

4-9-2- اشعار مجلس نهم223

4-10- مجلس دهم:سلیمان اعمش و شبیخون زدن به لشکر ابن زیاد علیه اللعنه والعذاب و بردن سرها را به دیر240

4-10-1- پیش درآمد مجلس دهم240

4-10-2- اشعار مجلس دهم242

4-11- مجلس یازدهم مجلس درة الصدف263

4-11-1- پیش درآمد مجلس یازدهم263

4-11-2- اشعار مجلس یازدهم264

4-12- مجلس دوازدهم: ظهری در مدینه عروسی کردن288

4-12-1- پیش درآمد مجلس دوازدهم288

4-12-2- اشعار مجلس دوازدهم290

4-13- مجلس سیزدهم: قانیا پادشاه فرنگ310

4-13-1- پیش درآمد مجلس سیزدهم310

4-13-2- اشعار مجلس سیزدهم311

4-14- مجلس چهاردهم امیر تیمور334

4-14-1- پیش در آمد مجلس چهاردهم334

4-14-2- اشعار مجلس چهاردهم335

4-15- مجلس پانزدهم: امام جعفر صادق342

4-15-1- پیش درآمد مجلس پانزدهم342

4-14-2- اشعار مجلس پانزدهم344

فصل پنجم: فرهنگ اعلام

5-1- فرهنگ اعلام357

فصل ششم: نتیجه گیری و پیشنهادات

6-1- نتیجه گیری362

6-2- پیشنهادات365

منابع و مآخذ366

 چکیده

قیام امام سوم شیعیان به همراه خاندان و دوستدارنش وشکل گیری واقعه‌ی عظیم عاشورا در صحرای تفتیده‌ی کربلا، در گذر قرنهای متمادی تأثیری بس شگرف وعمیق در ادبیات ملل مسلمان به ویژه ادبیات فارسی ایران زمین پدید آورد و باعث به وجود آمدن گونه ی خاصی از روایت و نمایش به نام تعزیه شد ؛ گرچه تعزیه از دیرباز در ادبیات و میان مردم ایران به شکلی متفاوت وجود داشته است اما چند سال پس از حادثه‌ی کربلا، تعزیه نامه در ادبیات منظوم فارسی زبانان جایگاه ویژه ای یافت . تعزیه گونه ای نمایشی وآهنگین است که در طی آن افرادی با پوشش ویژه وقایع دهه‌ی اول محرم را که با اسطوره وافسانه درآمیخته شده است؛ به نمایش می گذارند.

این رساله که تحت عنوان « مقدمه ، تصحیح انتقادی و تعلیق نسخه‌ی خطی سوگنامه‌ی فاجعه‌ی کربلا» ارائه شده است تصحیح نسخه‌ی گردآوری شده توسط لیتن است که طی 15 مجلس وقایع عاشورا را در قالب تعزیه بیان می‌نماید ؛ ودر پی آن است تا جایگاه ویژه‌ی تعزیه وتعزیه سرایی را که در طی دوران ( آل بویه تا اواخر قاجاریه ، احمد شاه قاجار) نمود آشکارتری داشته است؛ نشان داده وضمن پیش درآمدهایی که در ابتدای هر مجلس تعبیه شده توضیحات لازمه‌ی همان مجلس را بیان می دارد که شامل معرفی شخصیت های بارز، تفکیک افسانه ، اسطوره وحقیقت، بیان اوزان قطعات نخستین ، گوشه های استفاده قالبهای شعری، شرح لغات وابیات مشکل، فرهنگ اعلام و انتقادات مربوطه است .

واژه های کلیدی: امام حسین(ع) حضرت زینب(س) ، حضرت عباس(ع) ، شهادت ، تعزیه . 

مقدمه

خداوند متعال از میان خلقش پیامبران و اولیایی را برگزید، و از میان آن بندگان صالحش ذبیح‌هایی برای خود انتخاب کرد؛ به گواهی سخنان اهل عصمت، حضرت یحیی فرزند زکریا (ع)، حضرت اسماعیل فرزند حضرت ابراهیم(ع)، عبدالله بن عبدالمطلب پدرخاتم پیامبران و حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) فرزند حضرت علی (ع) از جمله‌ی این قربانیان هستند؛ لکن از میان این قربانیان بریده شدن سر تنها برای حضرت یحیی و حضرت امام حسین (ع) مقدر شد و آسمان نیز چهل روز برای این دو ذبیح گریست.

اما بریده شدن سر سید و سالار شهیدان حسین بن علی(ع) با لب‌های خشکیده و عطشان در صحرای سوزان کربلا از چنان عظمتی برخوردار است؛ که هم قبل از شهادتش پیامبران و اوصیای پیشین را در ماتم خود نشانده است، و هم بعد از شهادتش تا قیامت اشک را بردیدگان همه‌ی ائمه (ع) و مؤمنان و دوستداران آن حضرت جاری ساخته است.

توجه به این نکته که امام حسین (ع) فرد بی یار و مظلومی بوده که برای بخشیده شدن امت گناهکار به درگاه خداوند باری به شهادت رسیده است همه‌ی ساحت عاشورا نیست؛ بلکه عاشورا سرشار از حماسه، زیبایی، عقلانیت، تدبیر و اندیشه‌‌ی سرور جوانان اهل بهشت و یارانش و عاطفی‌ترین صحنه‌های بارش عشق و ایمان و ایثار است.

در کنار اعجاز اولیاء و مصیبت‌های وارد شده بر سایر ائمه (ع)، واقعه‌ی عاشورا در گذر قرن‌های متمادی تأثیری بس شگرف در ادبیات ملل به ویژه ملل مسلمان و ادبیات فارسی داشته است؛ که خود باعث به وجود آمدن گونه‌ی خاصی از روایت و نمایش به نام تعزیه شد و اکنون تنها نمایش جدی جهان اسلام است. اشاعه‌ی‌ فرهنگ عاشورایی و گسترش مفاهیم کربلایی مهمترین عامل به وجود آمدن تعزیه نامه‌ها و ادبیات نمایشی در ایران زمین بوده است؛ به گونه‌ای که کربلا در تعزیه‌ها مکانی از پیش انتخاب شده است؛ مکانی که از ازل کارکرد آن روشن است.

آن چه نگارنده را برآن داشت تا به تصحیح نسخه‌ی گردآوری شده توسط لیتن آلمانی بپردازد پی بردن به هدف مشخص و سیاست معین حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) در آن حادثه‌ی بزرگ و نهضت عظیم بوده است؛ در عین حال که امام (ع) به خوبی از پایان کار خود و همراهانش آگاهی داشته است؛ باز هم زنان و کودکان را در این سفر پر مخاطره با خود همراه کرده است؛ موضوع قابل بررسی دیگر در این اثر تفکیک افسانه، اسطوره و حقیقت ماجراهای کربلا در تعزیه‌ها است.

به منظور دریافت این مهم مقدمه‌ی کتاب ترجمه گردید، نسخه‌ی خطی تصحیح و برای ارائه‌ی تصویری گویاتر از واقعه‌ی کربلا برای هر مجلس یک پیش در آمد نگاشته شد؛ با توجه به وقایعی که در کربلا اتفاق افتاده است؛ مجلس‌های کتاب از نظم خاصی برخوردار نبوده اند؛ با توجه به وقایع، تنظیم و طبقه بندی گردیدند؛ برای پی بردن به اوزان هر مجلس با توجه به ضیق وقت چون امکان تقطیع همه‌ی ابیات وجود نداشت به تقطیع دوبیت اول از هر مجلس بسنده گردید؛ در فصل پنجم برای معرفی شخصیت‌ها فرهنگ اعلام نگاشته شد.

قالب غالب در سرودن این اشعار مثنوی بوده است؛ موارد محدودی که به جز قالب مثنوی بوده؛ ضمن اشعار به آن اشاره شده است.

نقش تعزیه‌ها در حفظ و حراست از موسیقی انکار ناپذیر است و با توجه به این که غنا در اسلام پذیرفته نیست؛ تعزیه مطمئن‌ترین سنگری بوده که موسیقی اصیل ایرانی را حراست نموده است؛ پس در هر مجلس غالب دستگاه‌ها و مایه‌ها و گوشه‌های موسیقی ایرانی مورد بررسی قرار گرفت.

«ذکر این نکته لازم است اشعاری که در بعضی از جاهای پایاننامه در میان مجالس نیامدهاند و یا ناقص میباشد به این دلیل است که در خود نسخه خطی نیامده بودند و تعداد انگشت شماری از کلمات نیز برای این حقیر قابل خواندن نبودند»

نهایتاً این رساله در شش فصل تنظیم گردیده است:

فصل 1- مقدمه و کلیات

فصل 2- تعزیه‌ی عاشورایی

فصل 3- ترجمه‌‌ی مقدمه‌‌ی کتاب

فصل 4- مجالس کتاب

فصل 5- فرهنگ اعلام

فصل 6- نتیجه گیری و پیشنهادات.

 فصل اول: کلیات

 کلیات

1-1- هدف

 

هدف از گردآوری رساله، در مرحله ی اول، تصحیح نسخه‌ی خطی است که در مبحث تعزیه 15 مجلس منظوم را جمع آوری نموده و برای مدتی طولانی و طی سالهای گذشته در کشور آلمان مضبوط بوده است.

پس از این به محتوای نسخه‌ی خطی می‌پردازد. که وقایع محرم سال 61 هجری را در قالب تعزیه بیان می‌نماید.

واقعه‌ای تاریخ ساز که طی آن خاندان عصمت و زادگان پاکی و تقوا در برابر فاسقان زورگوی زمان صف آرایی کرده و با قلت نیرو در برابر دریای کفر شیطان صفتان از ایمان خود دفاع کرده و نام خود را بر بلندای تاریخ ثبت نمودند.

یزیدیان بی دین که نقاب دینداری چهره‌ی مزدورشان را برای چند صباحی پوشانید اما در گذر زمان نقاب‌هایشان فرو افتاد و فطرت حقیقت جوی انسان‌های آینده بر ارزش‌های برخاسته از حادثه‌ی عاشورا صحه نهاد و در این میان روی یزیدیان برای همیشه سیاه و پلید شد.

شاعرانی که از بطن اجتماع مسلمین برخاستند و برفطرت حقیقت جوی خود اعتماد کرده و توانستند حق همیشه حقیقت را از کفر همیشه باطل تشخیص دهند یکی از راه‌های اشاعه‌ی فرهنگ عاشورایی و گسترش مفاهیم کربلایی را در سرایش شعر و به تبع آن در اجرای تعزیه یافتند، تا با مدد از این شیوه، مردم یا عوام را در جهت عزای بر امام حسین (ع) که باعث زنده ماندن اسلام ناب می‌شود تشویق نمایند.

حال سعی این رساله بر آن بوده تا ضمن تصحیح مجالس تعزیه‌ی نسخه لیتن، پیشینه‌‌ی تعزیه و سوگواری برسیدالشهداء (ع) را شناسایی نموده و با نگاهی انتقادی که به این نسخه داشته، آن را به عنوان منبعی در اختیار دوستداران شعر و شیعه قرار دهد.

1-2- پیشینه‌ی تحقیق

 درباره‌ی پیشینه‌ی تحقیق و سوابق مربوط به موضوع رساله، به طور کلی و در ابعاد مختلف مانند انواع تعزیه، تاریخچه‌ی تعزیه، موسیقی در تعزیه، ویژگی‌های تعزیه کتب و مقالاتی به رشته‌ی تحریر و تألیف در آمده است.

در آثار ذیل، اشارتی در حد کم و بیش به تعزیه و ویژگی‌های آن شده است:

1- صادق، همایونی، (1380)، تعزیه در ایران، شیراز، انتشارات نوید.

این اثر در 1016 صفحه به چاپ رسیده است که به پیشینه، انواع، ویژگی‌ها، دستگاه‌های موسیقی و همه‌ی ابعاد تعزیه به طور مفصل پرداخته است.

2- ناصربخت، محمدحسین،(1388) دفتر تعزیه، جلد9، تهران، انتشارات نمایش، این اثر دارای یک مقدمه و چهار مجلس تعزیه است: در مقدمه‌ی کتاب به نام چند مجلس از مجلس‌های نسخه‌ی لیتن اشاره‌ای گذرا داشته است.

3- فتحعلی بیگی، داوود،(1380) دفتر تعزیه، جلد 4، تهران، انتشارات نمایش.

نویسنده در این اثر اشاره‌ای مختصر به چگونگی شکل گیری تعزیه داشته است و اشعاری از سه مجلس تعزیه را بیان کرده است.

4- سنایی، رستگار،(1379)، سوگ سروده‌های عاشورایی، کیهان فرهنگی،

دکتر رستگار فسایی در این مقاله تاریخچه‌ی تعزیه را از ابتدا تا رسیدن به فاجعه‌ی کربلا و بعد از آن مورد بررسی قرار داده است.

5- مجله‌ی نمایش، سال دوازدهم، آذر و دی 1389، نشر قطره، تهران

در این مجله، حدود هشت مقاله از استادان بزرگ تعزیه،1- دکتر محمدحسین ناصربخت 2- دکتر احمد جولایی 3- استاد داوود فتحعلی بیگی 4- عبدالرضا فریدزاده 5- افق ایرجی 6- علی‌رضا میرشکاری 7- جهان‌شیر یاراحمدی 8- علی‌رضا حنیفی: ارزش ادبی، نسخ تعزیه، منابع و مآخذ قصص و روایات تعزیه نامه‌ها و سایر ویژگی‌های تعزیه‌ها مورد بررسی قرار گرفته است.

ذکر این مطلب لازم است؛ که در زمینه‌ی تصحیح نسخه‌ی خطی ویلهلم لیتن آلمانی تا جایی که بنده اطلاع دارم؛ و منابع را مورد بررسی قرار داده‌ام؛ تحقیق مستقل و مبسوطی انجام نگرفته است؛ و کار رساله به این گستردگی و دقت نخستین بار اجرا شده است.

1-3- روش کار وتحقیق

روش کار و شیوه‌ی تحقیق در این رساله، کتابخانه‌ای است، بدین صورت که ابتدا منابع و کتب مرتبط ملاحظه گردید و اطلاعات لازم از آن‌ها استخراج و به صورت فیش برداری مطالب جمع آوری شد. سپس طبق چارچوبی که برای رساله در نظر بود، یادداشت‌ها از هم تفکیک و دسته بندی گردید.

برای فصل چهارم که مبحث اصلی رساله را شامل شده است؛ پانزده مجلس تعزیه از نسخه‌ی خطّی تصحیح و پیش در آمد مربوط به هر مجلس طبق چارچوب ارائه شده، دسته بندی شده؛ در این رساله سعی شده است که تا حد امکان به و قایع کربلا و سپس آن چه که بعد از آن به صورت افسانه و اسطوره در آمده است پرداخته بشود و آنگاه جمع آوری شده و در جمع بندی مناسبی ارائه گردد.